راز سیم دوم گیتار؛ چرا شکستن یک قاعده ریاضی آکوردها را نجات داد؟

هر ساز زهی در نهایت مغلوب یک محدودیت بیولوژیکی سختگیرانه است: حداکثر گشودگی انگشتان دست انسان. روی دسته یک گیتار استاندارد با طول سیم ۲۵٫۵ اینچ، دست یک فرد بالغ به طور معمول تنها می‌تواند چهار فرت را به راحتی پوشش دهد.[6]

اگر چیدمان یک آکورد به کشیدگی دست در طول پنج فرت نیاز داشته باشد، هندسه بازی به هم می‌ریزد؛ یا صدای سیم‌ها خفه می‌شود، یا تاندون‌های دست آسیب می‌بینند، و یا ساز از دست نوازنده رها می‌شود.[6]

همین تنگنای جسمانی، معمار نامرئی کوک استاندارد گیتار شد. برای اینکه این جعبه چوبی خوش‌صدا قابل نواختن بماند، نسل‌های پیاپی از سازندگان و نوازندگان ناچار شدند نقصی عمدی را وارد ساختاری از پیش بی‌نقص کنند.[4]

بیشتر سازهای زهی از یک الگوی منظم و تکرارشونده پیروی می‌کنند. ویولن به تمامی در فواصل چهارم درست کوک نمی‌شود بلکه بر فواصل پنجم درست منطبق است؛ یعنی هر سیم دقیقاً هفت نیم‌پرده از سیم قبلی زیرتر است.[2]

گیتار اما بر فواصل چهارم درست بنا شده است. سیم بم می (E) با پنج نیم‌پرده افزایش به لا (A) می‌رسد، لا با پنج نیم‌پرده به ر (D) و ر به سل (G) ختم می‌شود.[3]

تله کوک تمام‌چهارم

اگر این سیر منطقی به همین ترتیب پیش می‌رفت، سیم بعدی باید روی نت دو (C) کوک می‌شد و زیرترین سیم هم باید به نت فا (F) می‌رسید؛ نظامی که در دنیای موسیقی به کوک تمام‌چهارم معروف است.[2]

استنلی جردن، نابغه گیتار جاز، دقیقاً از همین آرایش می-لا-ر-سل-دو-فا استفاده می‌کند. این ساختار دسته ساز را کاملاً متقارن می‌کند؛ طوری که هر الگوی گام روی سیم‌های بم، دقیقاً به همان شکل روی سیم‌های زیر هم قابل اجراست.[5]

اما برای یک نوازنده معمولی ریتم، کوک تمام‌چهارم یک فاجعه تمام‌عیار ارگونومیک است. این تقارن وسوسه‌انگیز، هنگام اجرای آکوردهای کامل و مرسوم، بهای بدنی گزافی طلب می‌کند.[5]

در کوک تمام‌چهارم، اجرای یک سه‌صدایی ماژور ساده روی هر شش سیم نیازمند باز شدن دست در گستره پنج فرت است؛ امری که پهنای دست را در نزدیکی شیطانک به بیش از ۴٫۵ اینچ می‌رساند و از سد مرزهای زیستی عبور می‌کند.[6]

علاوه بر این، در چنین چیدمانی بیرونی‌ترین سیم‌ها نوت‌های می و فا خواهند بود؛ فاصله‌ای معادل نهم کوچک که چنان صدای ناهنجار و ناسازگاری می‌سازد که با هر بار مضراب زدن، شنونده تصور می‌کند نوازنده اشتباه فاحشی کرده است.[2]

سازش هوشمندانه با فاصله سوم بزرگ

سازندگان ساز در قرن هجدهم برای خروج از این بن‌بست دست به ابتکاری درخشان زدند: سیم پنجم را نیم‌پرده بم‌تر کردند و آن را از دوِ منطقی، به یک سیِ (B) به‌ظاهر بی‌قاعده کاهش دادند.[4]

این کار فاصله‌ای به اندازه یک سوم بزرگ (چهار نیم‌پرده) میان سیم‌های سل و سی پدید آورد؛ تنها بی‌نظمی موجود در الگوی فواصل چهارم درست این ساز.[3]

همین تغییر کوچک مثل یک سوپاپ اطمینان هندسی عمل کرد. با فشرده‌تر کردن کوک به اندازه یک فرت، بالاترین نت‌ها دوباره در تیررس انگشتان دست قرار گرفتند.[5]

به یکباره، آکوردهای پیچیده شش‌سیمی در قاب دست‌یافتنی چهار فرت گنجانده شدند و آکورد باره‌دار ماژور تنها با یک خواباندن ساده انگشت اشاره و آرایش سه انگشت دیگر جان گرفت.[2]

ریچارد اسمیت، نظریه‌پرداز موسیقی، می‌گوید: «فاصله سوم بزرگ ستون فقرات ارگونومیک گیتار است. بدون این فاصله، گیتار درست مثل ویولنسل سازی صرفاً ملودیک باقی می‌ماند و هرگز به یک شاهکار هارمونیک تبدیل نمی‌شد.»[5]

مهار دو اکتاو بی‌نقص

پایین آوردن سیم دوم به نت سی، سرنوشت سیم آخر را هم به زیبایی رقم زد. چون پایه سیم دوم بم‌تر شده بود، پیمودن یک فاصله چهارم درستِ دیگر دقیقاً روی نت میِ زیر فرود آمد.[3]

این چرخش باعث شد فاصله میان بم‌ترین و زیرترین سیم دقیقاً دو اکتاو کامل باشد؛ طنین بم ۸۲٫۴ هرتزی سیم می پایین با وضوح درخشان ۳۲۹٫۶ هرتزی می بالا هم‌پوشانی پیدا کرد.[3]

این مرزبندی دو اکتاوی برای مسیریابی نوازنده حکم کیمیا را دارد. به او اجازه می‌دهد یک نت پایه مشترک را در دو لبه ساز لمس کند و آکوردها را به جای فاصله‌ای گوش‌خراش، در اکتاوی مطبوع و آرام‌بخش بنشاند.[2]

وقتی یک نوازنده آکورد می ماژور را با قدرت به صدا درمی‌آورد، همزمان سه نت میِ متفاوت را به ارتعاش درمی‌آورد؛ صدایی فراگیر و پرطنین که تنها به خاطر هم‌نامی سیم‌های بیرونی ممکن شده است.[3]

تاوان ذهنی یک راه‌حل ارگونومیک

با تمام این اوصاف، این پیروزی ارگونومیک هزینه‌ای همیشگی بر ذهن تحمیل می‌کند: فرت‌بورد دیگر از نظر بصری ساختاری متقارن ندارد.[5]

هر بار که نوازنده بخواهد یک الگوی گام یا فرم آکورد را از سیم‌های بم به سیم‌های زیر منتقل کند، باید این فاصله سوم بزرگ را به صورت دستی و ذهنی جبران نماید.[5]

اهل موسیقی این وضعیت را «انتقال روی سیم سی» می‌نامند. اگر در حال نواختن ملودی روی سیم سل باشید و بخواهید به سیم سی بروید، ناچارید انگشتتان را یک فرت جلوتر از آنچه منطق ریاضی حکم می‌کند بگذارید.[2]

این ماجرا کابوس همیشگی هنرجویان مبتدی است؛ کسانی که با تعجب می‌پرسند چرا الگوهای منظمی که حفظ کرده‌اند ناگهان روی دو سیم بالایی صدای ناکوک و اشتباه می‌دهند.[5]

با این حال، گذر قرن‌ها ثابت کرده که این مالیات ذهنی ارزش پرداختن را دارد. مغز انسان بالاخره راهش را روی دسته‌ای نامتقارن پیدا می‌کند، اما انگشتان دست هیچ‌گاه معجزه‌آسا کشیده‌تر نخواهند شد.[4]

گیتار با قربانی کردن خلوص ریاضی به پای آسایش دست، جایگاه خود را به عنوان محبوب‌ترین ساز پلی‌فونیک جهان تثبیت کرد. سیم نامتعارفِ سی، درست همان رازی است که این ساز را به تپش درمی‌آورد.[1]