رئیس انجمن علوم خاک: صادرات محصولات آب‌بر کشاورزی در تضاد با تولید پایدار است

تصمیم‌گیران کلان بخش کشاورزی و منابع آب کشور، اکنون بر سر یک دوراهی تاریخی قرار دارند؛ توقف صادرات محصولات پرآب‌بر یا ادامه روندی که کارشناسان آن را به «مادرکشی» تشبیه می‌کنند. کامبیز بازرگان، رئیس انجمن علوم خاک ایران، در تازه‌ترین هشدارهای خود اعلام کرده است که سیاست‌گذاران باید هرچه سریع‌تر در برنامه‌های توسعه‌ای بازنگری کنند، چرا که صادرات محصولاتی مانند سیب، با اصول تولید پایدار در تضاد مطلق است و تنها به نابودی منابع پایه می‌انجامد.[1][2]

خاک تشنه و ترک‌خورده باغ‌ها و مزارع، این روزها راوی قصه‌ای تلخ از افت سطح آب‌های زیرزمینی است. به گفته بازرگان، در شرایطی که کشور با ناترازی‌های عمیق در منابع آبی روبه‌رو است، افتخار به مثبت شدن تراز تجاری در حوزه کشاورزی بدون در نظر گرفتن بهای سنگین آن، رویکردی اشتباه است. او تاکید کرد که تخلیه سفره‌های آب زیرزمینی که ذخایر تاریخی و استراتژیک کشور محسوب می‌شوند، خسارتی جبران‌ناپذیر به همراه دارد که با هیچ درآمد ارزی قابل قیاس نیست.[1]

یکی از مثال‌های ملموس مطرح شده در این زمینه، صادرات سیب درختی است؛ میوه‌ای که طعم شیرین آن برای بازارهای هدف، به قیمت تلخ‌کامی سفره‌های آب زیرزمینی تمام می‌شود. بر اساس آمارهای ارائه شده، برای صادرات محصولات باغبانی پرآب‌بری مانند سیب از سطح ۱۰۰ هزار هکتار باغ، سالانه حدود ۷۰۰ میلیون متر مکعب آب مصرف می‌شود. این حجم عظیم از آب در برابر ارزآوری محدود این محصولات، توجیه اقتصادی و زیست‌محیطی ندارد و عملاً به معنای حراج منابع آبی کشور است.[1]

رئیس انجمن علوم خاک ایران همچنین به بخش دامپروری و صادرات محصولات لبنی اشاره کرد و این پرسش اساسی را مطرح ساخت که آیا ارزآوری این فرآورده‌ها، پاسخگوی هزینه‌های پنهان و آشکار صرف شده در حوزه آب و انرژی کشور هست یا خیر. این در حالی است که بخش قابل‌توجهی از عوامل ناترازی آب، ریشه در ضعف‌های مدیریتی دارد و نه صرفاً کاهش نزولات جوی.[1]

کارشناسان محیط زیست و کشاورزی معتقدند که انحراف در مدیریت منابع از زمانی آغاز شد که رویکرد «توسعه پایدار» در سیاست‌گذاری‌های کلان کشور نادیده گرفته شد. توسعه پایدار که دهه‌ها پیش در سطح جهانی به تصویب رسید، بر حفظ طراوت و شادابی منابع برای نسل‌های آینده تاکید دارد، اما در عمل، فشار برای افزایش تولید و خودکفایی کوتاه‌مدت، این اصل حیاتی را به حاشیه رانده است.[1][2]

در برنامه‌های توسعه‌ای کشور، اهداف بلندی برای خودکفایی در محصولات اساسی مانند گندم، جو، برنج و گوشت تعیین شده است. با این حال، منتقدان می‌گویند دستیابی به این اهداف بدون اصلاح الگوهای کشت و مدیریت مصرف آب، تنها به نابودی سریع‌تر منابع پایه منجر خواهد شد و امنیت غذایی بلندمدت را که ضامن سفره‌های رنگین خانواده‌های ایرانی است، به شدت به خطر می‌اندازد.[1]

تغییر کاربری اراضی کشاورزی و فرسایش خاک نیز از دیگر چالش‌های مهمی است که در کنار بحران آب، بخش کشاورزی ایران را تهدید می‌کند. از بین رفتن تالاب‌ها و خشک شدن رودخانه‌هایی که روزگاری شریان حیات روستاها بودند، تنها بخشی از پیامدهای آشکار این سوءمدیریت است که در سال‌های اخیر به وضوح در مناطق مختلف کشور قابل مشاهده بوده است.[1]

در نهایت، بازنگری جدی در سیاست‌های صادراتی بخش کشاورزی و توقف صادرات مجازی آب از طریق محصولات پرمصرف، گامی ضروری برای عبور از این بحران به نظر می‌رسد. تصمیم‌گیران باید میان منافع اقتصادی کوتاه‌مدت برخی تولیدکنندگان و حفظ منابع حیاتی کشور برای آینده، تعادلی منطقی و پایدار برقرار کنند تا از بروز فجایع زیست‌محیطی گسترده‌تر جلوگیری شود و طراوت به خاک ایران بازگردد.[1][2]