تینتو براس، کارگردان سرشناس سینمای ایتالیا، در ۹۳ سالگی درگذشت

تینتو براس، کارگردان نامدار ایتالیایی که در دهه‌های گذشته با به چالش کشیدن مرزهای سانسور، سینمای اروپا را بازتعریف کرد، صبح روز چهارشنبه ۴ نوامبر ۲۰۲۶ در سن ۹۳ سالگی درگذشت. خانواده او، از جمله همسرش کاترینا وارزی و فرزندانش بونیفاچیو و بئاتریس، این خبر را به خبرگزاری آنسا در ایتالیا اعلام کردند.[1][2]

این فیلم‌ساز برجسته که دهه‌ها در منطقه ایزولا فارنزه در حومه رم زندگی می‌کرد، در سال‌های اخیر با مشکلات جسمانی متعددی دست‌وپنجه نرم می‌کرد. کاترینا وارزی در گفت‌وگو با خبرگزاری آدنکرونوس در ساعات پس از مرگ او گفت: «این لحظه‌ای دشوار، همراه با اندوه و تاسف عمیق است.»[2][4]

اگرچه عموم مخاطبان سینما، براس را بیشتر با فیلم‌های جنجالی و ساختارشکنانه دهه هشتاد و نود میلادی می‌شناسند، اما کارنامه هنری او بسیار فراتر از این ژانر است. او فعالیت خود را با سینمای آوانگارد آغاز کرد و در سال‌های نخست، یکی از امیدهای اصلی سینمای روشنفکری ایتالیا به شمار می‌رفت.[3][5]

ریشه‌های هنری و آغاز مسیر

جووانی براس در ۲۶ مارس ۱۹۳۳ در شهر میلان متولد شد، اما بخش عمده‌ای از دوران رشد و شکل‌گیری شخصیت هنری‌اش در ونیز رقم خورد. پدربزرگ او، ایتالیکو براس، یک نقاش سرشناس بود که با دیدن علاقه نوه‌اش به طراحی، لقب «تینتورتو» را به او داد؛ نامی که بعدها به «تینتو» خلاصه شد.[3][5]

او در سال ۱۹۵۷ با مدرک حقوق از دانشگاه پادووا فارغ‌التحصیل شد، اما اشتیاقش به سینما او را از مسیر وکالت دور کرد. براس در اواخر دهه پنجاه میلادی به پاریس نقل مکان کرد و به عنوان آرشیویست در «سینماتک فرانسه» مشغول به کار شد؛ جایی که با چهره‌های نوظهور موج نوی فرانسه آشنا گردید.[3][4]

پس از بازگشت به ایتالیا، او فرصت یافت تا در کنار نام‌های بزرگی چون روبرتو روسلینی و یوریس ایونس به عنوان دستیار کارگردان و تدوین‌گر فعالیت کند. این تجربیات اولیه، پایه‌های نگاه تجربی و ساختارشکنانه او را در سینما بنا نهاد و او را برای ورود مستقل به عرصه کارگردانی آماده کرد.[1][4]

نخستین فیلم بلند او با نام «کسی که کار می‌کند گمگشته است» در سال ۱۹۶۳ به نمایش درآمد و بلافاصله توجه منتقدان را در جشنواره فیلم ونیز جلب کرد. این اثر که به بحران‌های جوانان در جامعه می‌پرداخت، با تیغ سانسور مواجه شد و براس را مجبور کرد تا عنوان اولیه فیلم را تغییر دهد.[2][5]

AI

از آوانگارد تا سینمای جنجالی

در طول دهه شصت و اوایل دهه هفتاد میلادی، براس به عنوان یک کارگردان تجربه‌گرا شناخته می‌شد که در ژانرهای مختلفی از جمله وسترن اسپاگتی و فیلم‌های جنایی طبع‌آزمایی می‌کرد. آثاری چون «با قلبی در گلو» (۱۹۶۷) و «فریاد» (۱۹۶۸) نشان‌دهنده سبک تدوین و فیلم‌برداری نامتعارف و جسورانه او در آن دوران بودند.[1][5]

اعتبار او در این دوره به حدی رسید که در سال ۱۹۶۴، اومبرتو اکو، نویسنده و فیلسوف نامدار، ساخت دو فیلم کوتاه تجربی را برای نمایشگاه سه‌سالانه میلان به او سفارش داد. حتی استودیوی برادران وارنر در سال ۱۹۶۸ پیشنهاد کارگردانی فیلم «پرتقال کوکی» را به او داد، اما به دلیل تداخل برنامه‌ها، این پروژه در نهایت به استنلی کوبریک سپرده شد.[1][5]

با ورود به نیمه دوم دهه هفتاد، مسیر فیلم‌سازی براس تغییر چشمگیری کرد و او تمرکز خود را بر روی سینمای متفاوتی قرار داد. او در مصاحبه‌ای با روزنامه لا رپوبلیکا در این باره گفته بود: «من فیلم‌های زیادی در این ژانر ساختم زیرا معتقد بودم این فضا کلید بنیادین بیان انسانی و بالاتر از همه، کلید به تصویر کشیدن زنان است.»[1]

فیلم «سالن کیتی» در سال ۱۹۷۶، یکی از نخستین گام‌های جدی او در این عرصه بود که به بررسی رابطه پیچیده میان قدرت، پول و تمایلات انسانی در یک فاحشه‌خانه تحت کنترل نازی‌ها می‌پرداخت. این فیلم با وجود صحنه‌های بی‌پرده، رویکردی کاملا سیاسی و انتقادی داشت و جایگاه او را تثبیت کرد.[1][2]

سایه سنگین کالیگولا

سال ۱۹۷۹ نقطه عطفی در کارنامه حرفه‌ای تینتو براس بود؛ زمانی که او کارگردانی پروژه عظیم و پرهزینه «کالیگولا» را بر عهده گرفت. این فیلم تاریخی که با سرمایه‌گذاری باب گوچونه ساخته شد، بازیگران برجسته‌ای چون مالکوم مک‌داول، هلن میرن و پیتر اوتول را در اختیار داشت.[1][3]

با این حال، روند تولید این فیلم به یکی از جنجالی‌ترین پرونده‌های تاریخ سینما تبدیل شد. پس از پایان فیلم‌برداری، گوچونه بدون اطلاع براس و گور ویدال، نویسنده فیلم‌نامه، صحنه‌های متعددی را به فیلم اضافه کرد و تدوین نهایی را تغییر داد. این مداخله باعث شد تا براس و ویدال نام خود را از تیتراژ فیلم خارج کنند.[1][3]

راجر ایبرت، منتقد سرشناس، در آن زمان فیلم را به شدت کوبید و آن را اثری «شرم‌آور و بی‌ارزش» خواند. با وجود تمام این حواشی و درگیری‌های حقوقی، «کالیگولا» به یک اثر کالت در تاریخ سینما تبدیل شد و نام تینتو براس را در سطح بین‌المللی بر سر زبان‌ها انداخت.[2][3]

AI

تثبیت سبک شخصی و سال‌های پایانی

در دهه‌های هشتاد و نود میلادی، براس با ساخت فیلم‌هایی چون «کلید» (۱۹۸۳)، «میراندا» (۱۹۸۵) و «پاپریکا» (۱۹۹۱)، سبک بصری منحصر‌به‌فرد خود را به کمال رساند. سینمای او در این دوران با طنز، استفاده فراوان از آینه‌ها، شکستن دیوار چهارم و تمرکز بر استقلال زنان شناخته می‌شد.[2][4]

او در زندگی شخصی خود نیز فراز و نشیب‌های بسیاری را تجربه کرد. براس در سال ۱۹۵۷ با کارلا چیپریانی، دختر بنیان‌گذار رستوران معروف «هریزباز» در ونیز ازدواج کرد. کارلا که در نگارش فیلم‌نامه بسیاری از آثار براس مشارکت داشت، در سال ۲۰۰۶ درگذشت و او را با دو فرزندشان تنها گذاشت.[4][5]

در سال ۲۰۱۷ و در سن ۸۴ سالگی، براس با کاترینا وارزی، وکیل و روانکاو که آرشیو آثار او را نیز مدیریت می‌کرد، ازدواج کرد. از نظر سیاسی، او همواره به جریان‌های رادیکال ایتالیا گرایش داشت و در سال ۲۰۱۰ حتی به عنوان نامزد در انتخابات منطقه‌ای شرکت کرد.[4][5]

سلامت جسمانی براس در سال‌های اخیر به شدت رو به افول گذاشته بود. او در آوریل ۲۰۱۰ دچار خونریزی مغزی شد و در ماه‌های اخیر نیز به دلیل رانش زمین در منطقه محل سکونتش، عملا در خانه خود محبوس شده بود؛ خانه‌ای که برای دسترسی به آن باید ۱۴۱ پله طی می‌شد و روند درمان او را مختل کرده بود.[4][5]

با این وجود، در سال‌های پایانی عمر او، نگاه منتقدان به آثارش دستخوش تغییر و بازنگری شد. در سال ۲۰۲۶، اتحادیه ملی روزنامه‌نگاران سینمایی ایتالیا در هشتاد و سومین دوره جشنواره فیلم ونیز، جایزه معتبر «پیترو بیانکی» را به پاس یک عمر فعالیت هنری و نگاه پیشگامانه‌اش به او اهدا کرد.[2][5]

بسیاری از بازیگران زنی که در فیلم‌های او به ایفای نقش پرداختند، از جمله کلودیا کول و سرنا گراندی، بعدها به ستارگان شناخته‌شده‌ای در سینمای ایتالیا تبدیل شدند. براس همواره تاکید داشت که دوربین او نه به عنوان یک قاضی، بلکه به عنوان یک ناظر پنهان عمل می‌کند و همین ویژگی، آثار او را از سایر تولیدات مشابه متمایز می‌ساخت.[2][4]

میراث تینتو براس تنها در فیلم‌های جنجالی‌اش خلاصه نمی‌شود؛ او نمادی از مقاومت در برابر سانسور و تلاش برای حفظ استقلال هنری در برابر فشارهای استودیوها و تهیه‌کنندگان بود. درگذشت او در نوامبر ۲۰۲۶، پایان فصلی پرهیاهو و تکرارنشدنی در تاریخ سینمای ایتالیا محسوب می‌شود.[1][2]