ترامپ و پایان کمک ۴ میلیارد دلاری به اسرائیل؛ قماری سیاسی یا تغییر دکترین واشنگتن؟

چهار میلیارد دلار در سال؛ رقمی که معادل بخش قابل‌توجهی از بودجه دفاعی اسرائیل است و برای دهه‌ها نماد بی‌قید و شرط بودن حمایت واشنگتن از تل‌آویو به شمار می‌رفت. اکنون دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، در چرخشی شگفت‌انگیز اعلام کرده است که این جریان مالی عظیم تا پایان سال جاری میلادی متوقف خواهد شد.[1]

ترامپ در یک مصاحبه تلفنی با شبکه فاکس‌نیوز در صبح روز انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، این خبر بی‌سابقه را رسانه‌ای کرد. او با لحنی قاطع گفت که ایالات متحده دیگر نیازی به پرداخت این مبالغ هنگفت ندارد و روند ارائه کمک‌های نظامی بلاعوض به نزدیک‌ترین متحد خود در خاورمیانه را قطع می‌کند.[1][6]

رئیس‌جمهور آمریکا مدعی شد که این تصمیم با هماهنگی و درخواست شخص بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، اتخاذ شده است. به گفته ترامپ، اسرائیل اکنون یک کشور ثروتمند و از نظر اقتصادی موفق است و نیازی به تکیه بر بودجه مالیات‌دهندگان آمریکایی ندارد.[3][4]

ترامپ در این مصاحبه تلویزیونی گفت: «من و بی‌بی نتانیاهو توافق کردیم که پرداخت ۴ میلیارد دلار در سال را متوقف کنیم. ماه‌ها پیش به این توافق رسیدیم، زیرا آن‌ها دیگر به این پول نیازی ندارند و ما تا پایان امسال پرداخت‌ها را قطع می‌کنیم.»[3][6]

اما دلیل اصلی این تصمیم، فراتر از استقلال مالی اسرائیل است و ریشه در سیاست داخلی آمریکا دارد. ترامپ به‌صراحت اعتراف کرد که کمک به اسرائیل به یک «نقطه ضعف سیاسی» برای جمهوری‌خواهان تبدیل شده است و او قصد دارد بهترین ابزار تبلیغاتی را از دموکرات‌ها بگیرد.[2]

او با اشاره به نامزدهای دموکرات مخالف اسرائیل افزود: «چرا ما باید حملات دیوانه‌هایی مانند عبدل السید را تحمل کنیم، در حالی که اسرائیل اصلاً به این پول نیازی ندارد؟ این یک نقطه ضعف تبلیغاتی بد برای ماست.»[1]

کالبدشکافی یک توافق تاریخی

ایالات متحده و اسرائیل در سال ۲۰۱۶ و در دوران ریاست‌جمهوری باراک اوباما، یک یادداشت تفاهم امنیتی ده‌ساله امضا کردند. بر اساس این توافق بی‌سابقه، واشنگتن متعهد شد که سالانه ۳.۸ میلیارد دلار کمک نظامی به اسرائیل ارائه دهد؛ توافقی که قرار بود تا پایان سال ۲۰۲۸ پابرجا بماند.[2]

بخش عمده‌ای از این بودجه، یعنی حدود ۳.۳ میلیارد دلار آن، در قالب برنامه‌ای موسوم به «تأمین مالی نظامی خارجی» پرداخت می‌شود. این برنامه اسرائیل را ملزم می‌کند که بخش اعظم این کمک‌ها را صرف خرید تسلیحات و تجهیزات دفاعی از شرکت‌های اسلحه‌سازی آمریکایی کند.[2]

توقف زودهنگام این توافق، نه‌تنها برنامه‌های دفاعی میان‌مدت اسرائیل را مختل می‌کند، بلکه بر درآمد پیمانکاران بزرگ تسلیحاتی آمریکا نیز تأثیر مستقیم می‌گذارد. در واقع، این کمک‌ها نوعی یارانه غیرمستقیم برای صنایع نظامی ایالات متحده بود که اکنون با تصمیم ترامپ، جریان آن قطع خواهد شد.[2]

پیش از این، نتانیاهو در مصاحبه‌هایی از لزوم کاهش تدریجی وابستگی نظامی به آمریکا سخن گفته بود. با این حال، ایده او کاهش گام‌به‌گام این کمک‌ها در طول یک دهه آینده بود، نه توقف ناگهانی و شوک‌آور آن در پایان سال ۲۰۲۶ که اکنون توسط ترامپ اعلام شده است.[1][3]

زلزله در ساختار سیاسی اسرائیل

در داخل اسرائیل، این خبر با واکنش‌های تندی از سوی احزاب مخالف مواجه شده است. یائیر گولان، رئیس حزب دموکرات‌های اسرائیل، این اتفاق را یک بحران جدی خواند و نتانیاهو را متهم کرد که آینده امنیتی و اقتصادی اسرائیل را به خطر انداخته است.[5]

گولان در بیانیه‌ای تند اعلام کرد: «نتانیاهو یک شکست عظیم دیگر را به نام خود ثبت می‌کند. یک نخست‌وزیر مسئولیت‌پذیر باید برای افزایش کمک‌های آمریکا مبارزه می‌کرد، نه اینکه شخصاً برای پایان دادن به آن پیش‌قدم شود.»[5]

تحلیلگران سیاسی نیز این رویداد را نشانه‌ای از ناکارآمدی دیپلماسی تل‌آویو می‌دانند. انشل ففر، روزنامه‌نگار و زندگی‌نامه‌نویس نتانیاهو، معتقد است که این تصمیم یک ناکامی شخصی برای نخست‌وزیر و تیم مشاوران اوست که همواره ادعا می‌کردند بهترین درک را از پویایی‌های سیاست داخلی آمریکا دارند.[2]

کمیته روابط عمومی آمریکا و اسرائیل (آیپک) نیز در واکنش به این خبر، موضعی محتاطانه اما معنادار اتخاذ کرد. این گروه لابی‌گر قدرتمند، بدون انتقاد مستقیم از ترامپ، تنها بر لزوم حفظ توافق فعلی تا سال ۲۰۲۸ و ادامه گفتگوها برای تقویت همکاری‌های دوجانبه تأکید کرد.

پیامدهای عملی؛ آیا این وعده اجرایی می‌شود؟

با وجود قاطعیت ترامپ در اعلام این خبر، بسیاری از مقامات پیشین آمریکا درباره امکان‌پذیری اجرای فوری آن ابراز تردید کرده‌اند. آرون دیوید میلر، مذاکره‌کننده پیشین خاورمیانه، معتقد است که در هم‌تنیدگی سیستم‌های دفاعی دو کشور، توقف ناگهانی بودجه‌ها را بسیار پیچیده می‌کند.[2]

برنامه‌های مشترک دفاع موشکی مانند گنبد آهنین و سیستم‌های ضدپهنپاد، قراردادهای بلندمدتی دارند که نمی‌توان آن‌ها را یک‌شبه به برنامه‌های فروش نظامی خارجی منتقل کرد. کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که روند حذف این کمک‌ها احتمالاً تا سال ۲۰۲۷ طول بکشد و در دسامبر ۲۰۲۶ عملی نخواهد شد.[4]

از سوی دیگر، نقش کنگره آمریکا در این میان غیرقابل انکار است. تخصیص بودجه‌های خارجی بر عهده قانون‌گذاران آمریکایی است و رئیس‌جمهور نمی‌تواند به‌تنهایی یک یادداشت تفاهم مصوب را بدون ایجاد اصطکاک‌های قانونی و سیاسی گسترده در واشنگتن، به نقطه صفر برساند.[2]

AI

ترامپ در اظهارات خود راه فراری نیز برای حفظ اتحاد استراتژیک باقی گذاشت. او تأکید کرد که اسرائیل همچنان می‌تواند تسلیحات آمریکایی را با پول خود خریداری کند و در صورت بروز یک بحران امنیتی جدی، واشنگتن آماده است تا دوباره به تل‌آویو کمک‌های اضطراری ارائه دهد.[3][6]

پایان دوران چک سفید امضا

زمان‌بندی این اعلامیه در روز انتخابات میان‌دوره‌ای، نشان‌دهنده تغییرات عمیق در افکار عمومی آمریکا است. نظرسنجی‌های اخیر نشان می‌دهد که حمایت عمومی از کمک‌های نظامی بی‌قید و شرط به اسرائیل، به‌ویژه پس از طولانی شدن جنگ در غزه، با افت چشمگیری مواجه شده است.[4]

این کاهش حمایت تنها محدود به حزب دموکرات نیست. در درون حزب جمهوری‌خواه نیز، جریان‌های انزواطلب و وفادار به شعار «اول آمریکا» به‌شدت با ارسال میلیاردها دلار از پول مالیات‌دهندگان به کشورهای خارجی، از جمله اسرائیل، مخالف هستند.[2]

این فشار دوجانبه از سوی چپ‌های ترقی‌خواه و راست‌های افراطی، حمایت از اسرائیل را از یک اصل بدیهی و فراحزبی، به یک موضوع به‌شدت دوقطبی و هزینه‌زا در سیاست داخلی ایالات متحده تبدیل کرده است؛ واقعیتی که ترامپ با هوشمندی سیاسی آن را درک کرده است.[2]

این تغییر رویکرد واشنگتن، پیامدهای مستقیمی برای معادلات قدرت در برابر ایران نیز خواهد داشت. در شرایطی که تنش‌های نظامی در منطقه در بالاترین سطح خود قرار دارد، کاهش حمایت مالی آمریکا می‌تواند به عنوان سیگنالی از عقب‌نشینی واشنگتن در برابر تشدید درگیری‌های منطقه‌ای تفسیر شود.[3][7]

ترامپ درباره عملیات نظامی اخیر علیه ایران گفت: «ما دیشب یک حمله جزئی انجام دادیم. این یک جنگ نبود. من به دنبال کشتن تعداد زیادی از مردم نیستم، اما اگر مجبور شویم، این کار را خواهیم کرد.»[3][7]

ترکیب توقف کمک‌های مالی به اسرائیل و بی‌میلی به جنگ با ایران، دکترین جدید ترامپ را به تصویر می‌کشد: فروش تسلیحات به متحدان برای دفاع از خود، اما خودداری از پرداخت هزینه جنگ‌های آن‌ها. این رویکرد، کشورهای منطقه را وادار می‌کند تا در استراتژی‌های امنیتی خود تجدیدنظر اساسی کنند.[3][4]

در نهایت، چه این تصمیم یک مانور انتخاباتی زودگذر برای پیروزی در انتخابات کنگره باشد و چه آغاز یک دکترین جدید، پیام آن روشن است. دوران چک سفید امضای واشنگتن به پایان رسیده و تل‌آویو باید خود را برای واقعیتی آماده کند که در آن، حمایت آمریکا کاملاً مشروط است.[3]