توهم «حملات محدود»؛ چرا ماجراجویی در قشم قمار بر سر جنگی بی‌مهار است؟

نزدیک‌ترین نمونه تاریخی به وضعیت امروز خاورمیانه، بحران‌هایی است که با یک جرقه کوچک آغاز شدند و به جنگ‌هایی ویرانگر انجامیدند. تفاوت امروز در این است که طرفین با آگاهی از پیامدهای فاجعه‌بار، همچنان روی لبه تیغ حرکت می‌کنند و به استراتژی‌های پرخطر متوسل می‌شوند.

ارتش ایالات متحده بامداد سه‌شنبه ۱۲ آبان ۱۴۰۵، اهدافی نظامی را در نواحی جنوب ایران، به‌ویژه در جزیره قشم و بندرعباس، هدف قرار داد. مقامات آمریکایی این عملیات را پاسخی مستقیم به شلیک موشک‌های زمین‌به‌هوا از سوی نیروهای ایرانی علیه تجهیزات خود توصیف کرده‌اند.[3]

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، در گفت‌وگویی با شبکه فاکس‌نیوز این حملات را تایید کرد و آن را یک «عملیات محدود» خواند. او مدعی شد که واشنگتن ساخت یک تاسیسات پدافند هوایی در ایران را به مدت دو ماه زیر نظر داشته و بلافاصله پس از تکمیل، آن را هدف قرار داده است.[1][2]

با این حال، مفهوم «حمله محدود» در جغرافیای پیچیده و درهم‌تنیده خاورمیانه بیشتر به یک توهم خطرناک شباهت دارد. استراتژیست‌های نظامی هشدار می‌دهند که کنترل سطح تنش پس از شلیک اولین موشک، دیگر در اختیار هیچ‌یک از طرفین نخواهد بود و پویایی‌های میدان نبرد مسیر را تعیین می‌کند.[4]

AI

قمار بزرگ در خلیج فارس

نشریه فارن پالیسی در گزارشی تحلیلی، شعله‌ور کردن جنگ با ایران را در مقطع کنونی یک «قمار بزرگ» توصیف کرده است. این تحلیل تاکید می‌کند که زیرساخت‌های انرژی منطقه تاب تحمل دور دیگری از درگیری‌های گسترده را ندارند و هرگونه اشتباه محاسباتی می‌تواند به بحرانی جهانی منجر شود.[4]

واکنش مقامات جمهوری اسلامی نیز نشان می‌دهد که آن‌ها قواعد این بازی محدود را نمی‌پذیرند. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران، با لحنی تند هشدار داد که پاسخ تهران به هرگونه خطای محاسباتی دشمن، «بدون رعایت محدودیت‌های جغرافیایی» خواهد بود تا معادلات واشنگتن را برهم بزند.[5]

موافقان رویکرد واشنگتن استدلال می‌کنند که حملات نقطه‌ای و محدود، تنها راه بازدارندگی موثر در برابر اقدامات نظامی تهران در تنگه هرمز است. آن‌ها معتقدند که عدم واکنش قاطع، جسارت بیشتری به نیروهای ایرانی برای هدف قرار دادن تجهیزات و منافع آمریکایی در منطقه می‌دهد.[1][3]

اما این استدلال، فشارهای داخلی در ایران برای واکنش متقابل را نادیده می‌گیرد. وقتی یک تاسیسات نظامی در خاک اصلی یک کشور هدف قرار می‌گیرد، عدم پاسخگویی به معنای ضعف تلقی شده و رهبران نظامی را به سمت تشدید تنش و انجام عملیات‌های تلافی‌جویانه سوق می‌دهد.[5]

سایه سیاست داخلی بر امنیت

زمان‌بندی این حملات، درست ساعاتی پیش از آغاز رای‌گیری برای ۴۳۵ کرسی مجلس نمایندگان و ۳۵ کرسی سنا در انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، شائبه‌های سیاسی بودن آن را تقویت می‌کند. برخی تحلیلگران معتقدند که این اقدام بیش از آنکه یک ضرورت نظامی باشد، نمایشی از قدرت برای مصرف داخلی است.[3]

AI

استفاده از نیروی نظامی به عنوان ابزاری برای جلب آرای انتخاباتی یا انحراف افکار عمومی، یکی از خطرناک‌ترین رویکردها در سیاست خارجی محسوب می‌شود. این کار می‌تواند کشور را درگیر باتلاقی کند که خروج از آن سال‌ها زمان و میلیاردها دلار هزینه در بر خواهد داشت.[4]

در همین حال، تلاش‌های دیپلماتیک با میانجی‌گری کشورهایی مانند قطر همچنان در جریان است. سخنگوی وزارت امور خارجه قطر اعلام کرده است که پس از سه ساعت مذاکرات فشرده، هر دو طرف در حال بررسی پیشنهادهایی برای دستیابی به یک توافق موقت و کاهش تنش‌ها هستند.[6]

اما دیپلماسی زیر سایه بمب‌افکن‌ها و موشک‌ها بسیار شکننده است. هرگونه حمله جدید یا تلفات ناخواسته می‌تواند میز مذاکره را برای همیشه از بین ببرد و منطقه را وارد چرخه‌ای از خشونت‌های غیرقابل کنترل کند که هیچ میانجی‌گری قادر به توقف آن نخواهد بود.[4][6]

پیامدهای غیرقابل پیش‌بینی

کشورهای حاشیه خلیج فارس با نگرانی شدید تحولات اخیر را دنبال می‌کنند. آن‌ها به خوبی می‌دانند که در صورت بروز یک جنگ تمام‌عیار، تاسیسات حیاتی انرژی و زیرساخت‌های اقتصادی آن‌ها در خط مقدم آسیب‌پذیری قرار خواهد گرفت و سرمایه‌گذاری‌های چند دهه‌ای نابود می‌شود.[4]

بازارهای جهانی انرژی نیز به شدت نسبت به این تحولات حساس هستند. هرگونه اختلال جدی در عبور و مرور کشتی‌های تجاری و نفتکش‌ها از تنگه هرمز، می‌تواند قیمت نفت را به رکوردهای بی‌سابقه‌ای برساند و اقتصاد جهانی را با رکود و تورم مضاعف مواجه کند.[4]

واقعیت این است که در عصر تسلیحات پیشرفته و شبکه‌های نیابتی گسترده، هیچ درگیری نظامی در خاورمیانه محدود باقی نمی‌ماند. آتش جنگ، مرزهای جغرافیایی را نمی‌شناسد و به سرعت تمام منطقه را در بر می‌گیرد و بازیگران متعددی را وارد میدان می‌کند.[5]

سیاستمداران در واشنگتن باید بپذیرند که قمار بر سر امنیت خاورمیانه با ابزار «حملات محدود»، برنده‌ای نخواهد داشت. تنها راه پایدار برای تامین امنیت، بازگشت به میز مذاکره و پذیرش واقعیت‌های ژئوپلیتیک منطقه است، پیش از آنکه فرصت دیپلماسی برای همیشه از دست برود.[4][6]