چارچوب سه‌مرحله‌ای آرنولد ون گنپ: چرا تغییرات زندگی ما همیشه سه گام دارد؟

در سال ۱۹۰۹، آرنولد ون گنپ، قوم‌نگار فرانسوی، کتابی ۱۹۲ صفحه‌ای منتشر کرد که درک دانشمندان علوم اجتماعی از تغییرات انسانی را به کلی دگرگون ساخت. کتاب او، «مناسک گذار» (Les rites de passage)، صرفاً فهرستی از مراسم تولد، بلوغ، ازدواج و مرگ در فرهنگ‌های مختلف نبود؛ بلکه پیشنهاد می‌کرد که همه این‌ها دارای یک معماری زیربنایی کاملاً یکسان هستند.[2][8]

ون گنپ استدلال کرد که گذارها رویدادهایی لحظه‌ای نیستند، بلکه فرآیندهایی ساختارمندند. او نوشت: «زندگی یک فرد در هر جامعه‌ای مجموعه‌ای از عبورها از یک سن به سن دیگر و از یک شغل به شغل دیگر است.» و این فرآیند را به سه مرحله متمایز تقسیم کرد: جدایی، گذار (آستانگی) و پیوستن.[2]

مرحله اول، یعنی جدایی یا مرحله پیشا-آستانه‌ای، شامل جدا شدن نمادین یا فیزیکی از نقطه ثابت قبلی در ساختار اجتماعی است. این مرحله پایان قطعی جایگاه پیشین فرد را اعلام می‌کند.[7]

در طول این مرحله اولیه، هویت قبلی فرد از او سلب می‌شود تا برای تحول پیش رو آماده شود. در بافت‌های سنتی، این امر اغلب شامل انزوای فیزیکی، دور انداختن لباس‌های کهنه یا اجرای مناسک تطهیر است که پیوندهای فرد با گذشته را قطع می‌کند.[1][5]

مرحله دوم، یعنی آستانگی (Liminality)، هسته اصلی نظریه ون گنپ است. این واژه از کلمه لاتین «لیمن» (limen) به معنای «آستانه» گرفته شده و نشان‌دهنده دوره‌ای از ابهام و سردرگمی است که در آن فرد در یک برزخ اجتماعی قرار دارد.[4][7]

در مرحله آستانگی، فرد نه جایگاه گذشته خود را دارد و نه جایگاه آینده‌اش را. همانطور که انسان‌شناسان توصیف می‌کنند، او «بینابین» دسته‌بندی‌های تثبیت‌شده جامعه قرار دارد و در فضایی حرکت می‌کند که قوانین و سلسله مراتب استاندارد به طور موقت در آن اعمال نمی‌شوند.[1][4]

چارچوب‌های روان‌شناختی مدرن به طور فزاینده‌ای این مفهوم انسان‌شناختی را در مورد گذارهای زندگی فردی به کار می‌برند. درمانگران بالینی از ماتریس مناسک گذار استفاده می‌کنند تا به بیماران کمک کنند تا تغییرات شغلی، طلاق یا شروع بیماری را پشت سر بگذارند و سردرگمی این دوره‌ها را به عنوان یک آستانه طبیعی و نه یک آسیب‌شناسی (پاتولوژی) در نظر بگیرند.[5]

مرحله نهایی، یعنی پیوستن (ادغام) یا مرحله پسا-آستانه‌ای، به این گذار خاتمه می‌دهد. فرد با یک جایگاه جدید و کاملاً تعریف‌شده و حقوق و تعهدات خاصی که همراه آن است، به جامعه بازمی‌گردد.[2][7]

این بازگشت تقریباً همیشه با یک آیین عمومی مشخص می‌شود—مانند مراسم فارغ‌التحصیلی، جشن عروسی، یا یک استقبال رسمی—که به جامعه علامت می‌دهد تحول کامل شده و هویت جدید باید توسط جمع به رسمیت شناخته شود.[1][8]

اگرچه ون گنپ این چارچوب را معرفی کرد، اما توسط ویکتور ترنر، انسان‌شناس بریتانیایی، در دهه ۱۹۶۰ به طور قابل توجهی گسترش یافت. ترنر عمیقاً بر مرحله آستانگی و ظرفیت آن برای ایجاد «اجتماعیت» (communitas) تمرکز کرد—یعنی حس عمیقی از برابری، همبستگی و انسانیت مشترک در میان کسانی که با هم این گذار را تجربه می‌کنند.[3][4]

ترنر اشاره کرد که آستانگی فقط فضای محرومیت نیست، بلکه فضایی با پتانسیل خلاقیت عظیم است. از آنجا که هنجارهای اجتماعی به طور موقت در حالت آستانه معلق هستند، افکار، روابط و ساختارهای فرهنگی جدید اجازه ظهور پیدا می‌کنند، پیش از آنکه مرحله پیوستن آن‌ها را تثبیت کند.[3]

تحقیقات معاصر در حوزه سلامت و جامعه‌شناسی از این ماتریس برای درک بیماری‌های مزمن و بهبودی استفاده می‌کنند. محققان ترسیم می‌کنند که چگونه بیماران جدایی از هویت سالم خود، آستانگی طولانی‌مدت درمان پزشکی، و پیوستن نهایی به یک خط پایه جدید زندگی را مدیریت می‌کنند.[6]

با این حال، محققان بحث می‌کنند که آیا مدل سه‌مرحله‌ای به همان سادگی که در مورد فرهنگ‌های قبیله‌ای و کشاورزی مورد مطالعه ون گنپ صدق می‌کرد، در جوامع مدرن و بسیار فردگرا نیز کاربرد دارد یا خیر. فروپاشی نقاط عطف مشترک مدنی و مذهبی، مرزهای بین این مراحل را محو کرده است.[3][6]

بدون مناسک رسمی و مورد تأیید جامعه، افراد مدرن اغلب خود را در آستانگی طولانی‌مدت گرفتار می‌بینند. نبود مراحل پیوستن شفاف در زندگی معاصر می‌تواند منجر به اضطراب مزمن و احساس انزوای اجتماعی شود، زیرا افراد بدون تأیید جمعی به نقش‌های جدید منتقل می‌شوند.[5][8]

با وجود این انتقادات، این چارچوب همچنان پابرجاست، زیرا واژگانی برای توصیف سردرگمی ناشی از تغییر فراهم می‌کند. به رسمیت شناختن این نکته که آستانه یک ضرورت ساختاری است و نه یک شکست شخصی، یکی از کاربردی‌ترین کمک‌های انسان‌شناسی به روان‌شناسی مدرن باقی مانده است و نقشه‌ای برای فضاهای بین آنچه بودیم و آنچه در حال تبدیل شدن به آن هستیم، ارائه می‌دهد.[2][5]