۸۰ درصد از میراث جهانی یونسکو در معرض تنش اقلیمی؛ استراتژی جهانی حفاظت در حال تغییر است

قرن‌هاست که برجسته‌ترین دستاوردهای معماری بشریت – از نمای ماسه‌سنگی پترا گرفته تا معابد چوبی کیوتو – در برابر جنگ‌ها، زمین‌لرزه‌ها و گذر آرام زمان مقاومت کرده‌اند. با این حال، این بناهای تاریخی اکنون با تهدیدی نامرئی و فزاینده روبرو هستند که روش‌های سنتی حفاظت هرگز برای مقابله با آن طراحی نشده بودند. یک ارزیابی جامع جهانی نشان داده است که مصالحی که این سازه‌ها را سرپا نگه داشته‌اند، به دلیل الگوهای آب و هوایی نامنظم، از حد تحمل فیزیکی خود فراتر رفته‌اند.[2][3]

ابعاد این بحران گسترده است. بر اساس یک مطالعه مهم که در نشریه «نیچر کامیونیکیشنز» (Nature Communications) منتشر شده، ۸۰ درصد حیرت‌آور از سایت‌های میراث فرهنگی جهانی یونسکو در حال حاضر تحت تنش‌های مضر ناشی از تغییرات اقلیمی قرار دارند. این تنش عمدتاً ناشی از رویدادهای فاجعه‌بار پر سر و صدایی مانند سیل یا آتش‌سوزی نیست، بلکه ناشی از نوسانات موذیانه و روزانه گرما و رطوبت است که مصالح ساختمانی باستانی را از درون تخریب می‌کند.[1][2]

محققان از یک چارچوب نوآورانه «خطر-آسیب‌پذیری-قرارگیری در معرض» برای ترسیم ردپای سه‌بعدی تقریباً هزار سایت فرهنگی در برابر داده‌های اقلیمی جهانی استفاده کردند. آنها کشف کردند که تقریباً از هر پنج سایت، یکی (۱۹ درصد) با استفاده از چندین ماده کلیدی، مانند سنگ و چوب، ساخته شده است که به طور همزمان توسط این تغییرات اقلیمی تهدید می‌شوند. این یافته‌ها جامعه حفاظت را مجبور به درک یک واقعیت تلخ کرده است: حفاظت منفعل دیگر امکان‌پذیر نیست.[1][2][7]

برای درک سازوکار این تخریب، باید به تعاملات در سطح خرد بین آب و هوا و مواد نگاه کرد. این مطالعه آستانه‌های آسیب خاصی را برای اجزای مختلف ساختمان کمی‌سازی کرد. به عنوان مثال، چوب معمولاً تحت نوسانات سریع دمایی تقریباً ۱۵ درجه سانتی‌گراد، به ویژه زمانی که با کاهش ناگهانی رطوبت محیط همراه باشد، شروع به ترک خوردن و تاب برداشتن می‌کند.[1]

سنگ، در حالی که به ظاهر مقاوم‌تر است، به همان اندازه در برابر مجموعه‌ای متفاوت از رویدادهای اقلیمی ترکیبی آسیب‌پذیر است. چرخه‌های دمایی سریع در حدود ۱۰ درجه سانتی‌گراد می‌توانند باعث انبساط و انقباض میکروسکوپی در داخل سنگ‌تراشی شوند. با گذشت زمان، این چرخه انجماد-ذوب یا گرمایش-سرمایش منجر به فرسایش ساختاری شدید می‌شود، فرآیندی که وقتی رطوبت در داخل سنگ متخلخل به دام می‌افتد، تشدید می‌شود.[1][3]

تلخ‌ترین نتیجه این تحقیق این است که هیچ مسیر واحدی برای کاهش انتشار جهانی وجود ندارد که بتواند به طور یکنواخت از همه این سایت‌ها محافظت کند. حتی اگر جامعه بین‌المللی با موفقیت به یک مسیر سخت‌گیرانه با انتشار کم پایبند باشد – که گرمایش جهانی را تقریباً به ۱.۸ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیش از صنعتی شدن محدود کند – تنها حدود ۴۰ درصد از سایت‌های در معرض خطر فعلی، به طور قابل توجهی از تخریب مواد در امان خواهند ماند.[1][2]

تحت سناریوی انتشار متوسط، که شباهت زیادی به مسیرهای سیاست جهانی فعلی دارد، میزان کاهش خطر به طور قابل توجهی کمتر است. از آنجایی که مواد میراثی به نوسانات محلی دما و رطوبت بسیار متفاوت واکنش نشان می‌دهند، یک سیاست اقلیمی که خطر را برای یک سازه چوبی در اسکاندیناوی کاهش می‌دهد، ممکن است هیچ مزیت حفاظتی برای یک بنای ماسه‌سنگی در خاورمیانه نداشته باشد.[1][2]

این واقعیت در حال تحمیل یک تغییر پارادایم در نحوه مدیریت میراث فرهنگی توسط نهادهای جهانی است. سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) و نهادهای مشورتی مانند اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) در حال چرخش از حفاظت ایستا به سازگاری پویا و محلی هستند. در چهل و هشتمین نشست کمیته میراث جهانی در ژوئیه ۲۰۲۶، IUCN تأکید کرد که مدیران سایت باید زودتر اقدام کنند و سازگاری اقلیمی را به طور سیستماتیک در عملیات روزانه خود ادغام کنند.[4][5]

یونسکو قبلاً دستور داده است که همه مدیران سایت‌های میراث جهانی در استراتژی‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی آموزش ببینند، با این هدف که تا سال ۲۰۲۹ برنامه‌های اختصاصی سازگاری اقلیمی برای هر سایت وجود داشته باشد. این برنامه‌ها نیازمند فراتر رفتن از دستورالعمل‌های کلی حفاظت و رسیدن به مداخلات فوق محلی هستند. به عنوان مثال، در حالی که سایت‌های اروپایی ممکن است محدودیت‌های ترافیکی و رژیم‌های نگهداری شیمیایی مداوم را برای کاهش حفظ رطوبت آزمایش کنند، این راه‌حل‌های دقیق اغلب در جنوب آسیا به دلیل بارهای آلودگی و چرخه‌های موسمی بسیار متفاوت، شکست می‌خورند.[3][6]

در نتیجه، متخصصان حفاظت به طور فزاینده‌ای به سیستم‌های دانش متنوع روی می‌آورند و خرد محلی و بومی را برای مدیریت خطرات اقلیمی ادغام می‌کنند. در منطقه آسیا و اقیانوسیه، ابتکاراتی در حال بررسی هستند که چگونه تکنیک‌های سنتی سقف‌های شیب‌دار کاه‌گلی می‌توانند عایق‌بندی ساختمان‌های معاصر را بهبود بخشند، یا چگونه سیستم‌های کانال باستانی ممکن است به شهرهای میراثی مدرن کمک کنند تا در برابر سیلاب‌های شدید شهری مقاومت کنند.[5]

با این حال، این تغییر به سمت سازگاری بسیار فنی و محلی، شکاف شدید شمال-جنوب جهانی را در حفاظت از میراث فرهنگی آشکار کرده است. سایت‌های اروپایی و آمریکای شمالی عموماً دارای منابع مالی، تجهیزات نظارت علمی و حمایت نهادی لازم برای اجرای این استراتژی‌های پیچیده سازگاری هستند.[1][2]

در مقابل، سایت‌های واقع در آفریقا، آمریکای جنوبی و بخش‌هایی از آسیا با تهدیدات شدید مداوم و مزایای کاهش محدود روبرو هستند. این مناطق اغلب فاقد بودجه مورد نیاز برای نقشه‌برداری جامع سه‌بعدی مواد، نظارت مستمر محیطی و نگهداری پرزحمت لازم برای مقابله با نوسانات سریع اقلیمی هستند.[1][2][7]

رسیدگی به این نابرابری به یک تمرکز اصلی برای سازمان‌های میراث جهانی تبدیل شده است. IUCN و سایر نهادهای مشورتی فوراً خواستار مدل‌های تأمین مالی پایدار هستند که حفاظت از میراث جهانی را در ابتکارات گسترده‌تر مالی تنوع زیستی و اقلیمی جای دهند. بدون بودجه کافی و مستمر، آسیب‌پذیرترین سایت‌های جنوب جهانی در معرض خطر از دست رفتن دائمی در برابر عوامل طبیعی قرار دارند.[2][4]

در نهایت، حفاظت از تاریخ بشر در قرن بیست و یکم مستلزم پذیرش این واقعیت است که این سایت‌ها دیگر نمی‌توانند در وضعیتی بکر و بدون تغییر حفظ شوند. آنها در حال گذار از بناهای منفعل به زمین‌های آزمایشی فعال برای تاب‌آوری اقلیمی هستند، جایی که بقای گذشته کاملاً به توانایی ما برای سازگاری در زمان حال بستگی دارد.[5][7]