انتقاد بی‌سابقه اصغر فرهادی از هالیوود در ریو: چه کسی خواست ما را نجات دهید؟

سال‌هاست که استودیوهای هالیوودی خود را در جایگاه راوی بی‌طرف و منجی جهانیان می‌نشانند؛ سینمایی که در فیلم‌هایی چون «آرگو» ادعا می‌کند برای نجات ملت‌های بحران‌زده، با نیت خیر آستین بالا زده است. اما اصغر فرهادی، کارگردان برنده دو جایزه اسکار که معمولاً ترجیح می‌دهد پیچیدگی‌های اخلاقی را در سکوتِ فیلم‌هایش جا بگذارد، این بار در جشنواره فیلم ریو ۲۰۲۶ میکروفون را در دست گرفت تا این روایت غالب را به چالش بکشد. او تصویرسازی سینمای آمریکا از خاورمیانه را یک «دروغ» و برآمده از نگاهی متکبرانه توصیف کرد.[1][2]

فرهادی که برای اکران فیلم جدیدش با نام «داستان‌های موازی» (Parallel Tales) به برزیل سفر کرده بود، در یک مسترکلاس سینمایی به صراحت از سندرم «منجی سفیدپوست» در سینمای آمریکا انتقاد کرد. او با اشاره به فیلم «آرگو» ساخته بن افلک، این اثر را نمونه‌ای بارز از تجارت هالیوودی دانست که در آن همیشه یک قهرمان آمریکایی برای نجات دیگران وارد عمل می‌شود.[1][2]

این کارگردان ۵۴ ساله ایرانی در برابر تماشاگران جشنواره ریو پرسشی بنیادین را مطرح کرد که بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های جهان داشت: «چرا یک آمریکایی باید به کوبا یا ایران برود تا مردم را نجات دهد؟ مردم خودشان می‌دانند چطور گلیم‌شان را از آب بیرون بکشند. چه کسی از شما خواست بیایید و ما را نجات دهید؟»[1][2]

تقابل با اسطوره منجی سفیدپوست

انتقاد فرهادی دقیقاً به فیلمی برمی‌گردد که تنها یک سال پس از موفقیت تاریخی «جدایی نادر از سیمین» در اسکار ۲۰۱۲، جایزه بهترین فیلم آکادمی را از آن خود کرد. «آرگو» داستان یک مامور سازمان سیا را روایت می‌کند که در پوشش یک تهیه‌کننده هالیوودی، شش آمریکایی را از تهران خارج می‌کند.[1][2]

او می‌گوید در همان زمان که «آرگو» را دیده، متوجه شده که با یک «محصول کاملاً هالیوودی» روبه‌رو است که جهان را از بالا به پایین نگاه می‌کند. فرهادی این رویکرد را تداوم اسطوره منجی سفیدپوست دانست که در آن غربی‌ها همواره نقش فرشته نجات جوامع توسعه‌نیافته را بازی می‌کنند و این فیلم‌ها را صرفاً یک «تجارت» خواند.[1][2]

فرهادی در این نشست تاکید کرد که مشکل اصلی هالیوود و بخشی از جامعه آمریکا، همین نگاه از موضع قدرت است. او با لحنی بی‌سابقه و تند گفت: «یک روز باید از آنها پرسید چرا احساس می‌کنید شما در بالا قرار دارید و ما در پایین؟ من این غرور و خودبزرگ‌بینی را نمی‌فهمم.»[1][2]

او همچنین این پیش‌فرض را که جوامع دیگر باید آرزو کنند شبیه ایالات متحده شوند، رد کرد. فرهادی توضیح داد که حتی اگر این نگاه از روی نیت خیر باشد، باز هم این انتظار پنهان وجود دارد که دیگران در نهایت شبیه آمریکایی‌ها شوند؛ فرضی که او قاطعانه به آن پاسخ داد: «نه، من نمی‌خواهم شبیه شما باشم.»[2]

دموکراسی آمریکایی؛ یک دروغ رسانه‌ای

او حتی پا را از نقد سینمایی فراتر گذاشت و ادعای دموکراسی در ایالات متحده را نیز زیر سؤال برد. فرهادی با اشاره به تجربیاتش در زمان پیش‌تولید پروژه‌هایش در آمریکا گفت: «آمریکایی‌ها ادعا می‌کنند دموکراسی دارند، اما شما دموکراسی ندارید؛ این تنها یک دروغ است که به خورد جهان داده‌اند.»[1]

این کارگردان برای اثبات ادعای خود به مشاهداتش در جریان سفری تحقیقاتی به سان‌فرانسیسکو اشاره کرد. او در آنجا با مردان سیاه‌پوست و مهاجرانی که در زندان بودند ملاقات کرد و دریافت که «آمریکای واقعی» در آن سلول‌ها جریان دارد، نه در تصاویر پرزرق‌وبرق هالیوودی.[1]

به گفته او، رسانه‌های جریان اصلی و سینمای هالیوود اجازه نمی‌دهند مردم جهان این بخش تاریک از ایالات متحده را ببینند. فرهادی معتقد است که این رسانه‌ها با تکرار روایت‌های یک‌طرفه، تصویری مخدوش از سایر ملت‌ها می‌سازند تا آنها را نیازمند کمک جلوه دهند و همزمان مشکلات داخلی خود را پنهان کنند.[1][2]

او هشدار داد که تکرار این روایت‌های یک‌سویه باعث می‌شود مخاطبان جهانی راحت‌تر تصویر دیگران را به عنوان «دشمن» بپذیرند. فرهادی تاکید کرد: «این کاری است که رسانه‌ها انجام می‌دهند، زیرا قدرتمندترین رسانه‌ها متعلق به قدرتمندترین افراد هستند و این یک مشکل اساسی است.»[1]

جدایی از هالیوود در عمل

فرهادی در بخش دیگری از صحبت‌هایش در ریو، از دلایل ساخته نشدن فیلم جدیدش در آمریکا پرده برداشت. او توضیح داد که برای توسعه «داستان‌های موازی» سه سال در ایالات متحده زمان گذاشته، تحقیق کرده و حتی با چند بازیگر بسیار سرشناس آمریکایی تست بازیگری انجام داده است.[1]

با این حال، او در نهایت تصمیم گرفت تولید این پروژه را به فرانسه منتقل کند. فرهادی دلیل این تصمیم را عدم توانایی در برقراری ارتباط عمیق با فضای هالیوود عنوان کرد و گفت: «هر روز که به خانه برمی‌گشتم به خودم می‌گفتم یک چیزی اینجا درست نیست. من نمی‌توانم با آنها ارتباط برقرار کنم.»[1]

او اعتراف کرد که تغییر لوکیشن فیلم به فرانسه و خروج از آمریکا تصمیم آسانی نبوده است، اما در نهایت به این نتیجه رسید که «دی‌ان‌ای این فیلم بیشتر اروپایی است تا آمریکایی.» این تصمیم نشان‌دهنده فاصله گرفتن عملی او از سیستم استودیویی ایالات متحده است.[1]

این استقلال در تولید، به فرهادی اجازه داد تا فیلمی بسازد که به گفته خودش، به دور از مناسبات تجاری هالیوود، بر روابط انسانی و پیچیدگی‌های اخلاقی تمرکز دارد. اثری که اکنون در جشنواره‌های جهانی به نمایش درآمده، حاصل همین دوری‌گزینی از هژمونی سینمای آمریکا است.[3]

سینما فراتر از سیاست مستقیم

با وجود این انتقادات تند سیاسی، فرهادی تاکید کرد که ترجیح می‌دهد در فیلم‌هایش مستقیماً به سیاست نپردازد. او معتقد است که هرگاه فیلمسازی درباره جامعه، خانواده و مشکلات مردم صحبت می‌کند، به طور غیرمستقیم در حال پرداختن به سیاست است.[1]

او سینمای ایده‌آل خود را سینمایی توصیف کرد که به مخاطب فضا می‌دهد تا نکاتی را درباره خودش کشف کند، نه رسانه‌ای که پیام‌های سیاسی را مانند یک بیانیه به خورد بیننده بدهد. از نگاه او، شناخت واقعی ملت‌ها نه از طریق رسانه‌ها، بلکه از راه ارتباطات انسانی و چهره‌به‌چهره به دست می‌آید.[1]

این اظهارات در جشنواره ریو ۲۰۲۶، نقطه عطفی در کارنامه بین‌المللی اصغر فرهادی به شمار می‌رود. برای فیلمسازی که همواره پیچیدگی‌های اخلاقی را در سکوت به تصویر می‌کشید، ایستادن در برابر سیستمی که سال‌ها او را تحسین کرده بود و به چالش کشیدن روایت‌های تحمیلی آن، گامی تازه و جسورانه است.[3]