حضور پررنگ سینمای مستقل ایران در نیویورک؛ از مستند مانی حقیقی تا تصویر جعفر پناهی در «جنوب تهران»

تضاد عجیبی در قلب سینمای ایران نهفته است؛ همان فیلمسازانی که در داخل مرزها با هزاران مانع، سانسور و فشارهای سیاسی دست‌وپنجه نرم می‌کنند، در آن سوی آب‌ها به عنوان راویان اصلی فرهنگ و هنر ایران شناخته می‌شوند. در حالی که نهادهای رسمی تلاش می‌کنند روایت خود را از جامعه تحمیل کنند، دوربین‌های مستقل راه خود را به بزرگ‌ترین پرده‌های جهان باز می‌کنند.

شصت و چهارمین جشنواره فیلم نیویورک (NYFF) که از روز جمعه، ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ آغاز به کار کرده است، دقیقاً به صحنه نمایش همین تضاد و البته قدرت‌نمایی سینمای مستقل ایران تبدیل شده است. امسال، نام مانی حقیقی و جعفر پناهی در بخش‌های اصلی این رویداد معتبر به چشم می‌خورد.[1][4]

مانی حقیقی که همواره به عنوان یکی از غیرقابل‌پیش‌بینی‌ترین کارگردانان معاصر ایران شناخته می‌شود، امسال با یک مستند ۷۶ دقیقه‌ای به نیویورک آمده است. این فیلم که نام طولانی و شاعرانه «مرا عاشقی چنان باید که هر باری که برخیزد قیامت‌های پر آتش ز هر سویی برانگیزد» را بر خود دارد، در بخش اصلی جشنواره که شامل ۳۲ فیلم منتخب از سراسر جهان است، به نمایش درمی‌آید.

این مستند که محصول سال ۲۰۲۶ است، پرتره‌ای از ناصر بخشی، نقاش، هنرمند مفهومی و مجموعه‌دار اهل تبریز (متولد ۱۹۸۲) و همسرش رقیه نجدی ارائه می‌دهد.[1]

تمرکز حقیقی در این فیلم تنها بر هنر نیست، بلکه بر عمل «بایگانی کردن» به عنوان یک کنش سیاسی و هنری است. موزه-آرشیو ناصر بخشی در تبریز، مجموعه‌ای عظیم از اشیای یافته‌شده و اسناد تاریخی غیررسمی از دوران پیش از اسلام تا به امروز است که حافظه جمعی یک ملت را در برابر فراموشی و حذف سیستماتیک حفظ می‌کند. به گزارش نشریه «رِد دورک»، این فیلم در سپتامبر ۲۰۲۵ و تنها سه ماه پس از پایان درگیری‌های موسوم به «جنگ دوازده روزه» فیلمبرداری شده است.[2]

حقیقی درباره انگیزه ساخت این اثر می‌گوید: «ساختن این فیلم درباره گرد هم آوردن دوستانم در میانه آن تاریکی پهناور و احمقانه بود تا روی تصاویر و کلماتی تمرکز کنیم که هنوز می‌توانستند برای ما معنایی داشته باشند.»

او توضیح می‌دهد که چگونه اتمسفر این خانه که با «احتکار دیوانه‌وار اما شکل‌گرفته توسط نظمی وسواس‌گونه» پر شده بود، او را وادار کرد تا نه تنها درباره این آرشیو فیلم بسازد، بلکه خودِ فرآیند فیلمسازی را به بخشی از این بایگانی تبدیل کند. قرار است این مستند روز چهارشنبه، ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، با حضور تماشاگران و منتقدان در نیویورک اکران شود.[2]

اما حضور ایران در نیویورک به مانی حقیقی ختم نمی‌شود. جعفر پناهی، کارگردان نام‌آشنایی که سال‌هاست نماد مقاومت سینمای ایران محسوب می‌شود، این بار نه در مقام کارگردان، بلکه به عنوان سوژه اصلی یک فیلم کوتاه ۸ دقیقه‌ای روی پرده می‌رود. این فیلم که «جنوب تهران» نام دارد، ساخته کلبر مندونسا فیلیو، کارگردان تحسین‌شده برزیلی است و به عنوان اولین اثر از ابتکار جدید جشنواره نیویورک با عنوان «رویارویی‌های نیویورک» به نمایش درمی‌آید.[1][3][5]

پروژه «رویارویی‌های نیویورک» برنامه‌ای سالانه است که از یک فیلمساز حاضر در جشنواره دعوت می‌کند تا در طول برگزاری رویداد، یک فیلم کوتاه بسازد. به گزارش سایت رسمی «فیلم در لینکلن سنتر»، ایده «جنوب تهران» سال گذشته و در جریان شصت و سومین دوره جشنواره (۲۰۲۵) شکل گرفت؛ زمانی که هم پناهی و هم مندونسا فیلیو برای نمایش فیلم‌هایشان در نیویورک حضور داشتند. این فیلم کوتاه، بازتابی منشوری از سینما و حافظه است که از دل گفت‌وگوهای این دو کارگردان در خیابان‌های منهتن بیرون آمده است.[1][3]

مندونسا فیلیو درباره این تجربه می‌گوید: «من عاشق این واقعیت هستم که فیلم بعدی من توسط دنیس لیم پیشنهاد شد، درست مثل یک چالش. من این چالش را پذیرفتم و سال گذشته توانستم یک فیلم کوچک را در جشنواره فیلم نیویورک با جعفر پناهی فوق‌العاده فیلمبرداری کنم.» دنیس لیم، مدیر هنری جشنواره، نیز ابراز امیدواری کرده است که این فیلم‌ها به اسناد ماندگاری از لحظات خودجوش و مهیجی تبدیل شوند که در مرکز تجربه جشنواره قرار دارند.[1][3][5]

نکته جالب توجه اینجاست که فیلم کوتاه «جنوب تهران» قرار است پیش از مستند مانی حقیقی و در یک سانس مشترک به نمایش درآید. این هم‌نشینی، تصویری قدرتمند از همبستگی و تداوم سینمای مستقل ایران می‌سازد. در روزهایی که اخبار خاورمیانه غالباً با تنش و بحران گره خورده است، حضور پررنگ این دو هنرمند در جشنواره‌ای که تا ۱۲ اکتبر ادامه خواهد داشت، یادآور این حقیقت است که هنر اصیل، حتی در محدودترین شرایط، راه خود را برای ثبت در تاریخ و گفت‌وگو با جهان پیدا می‌کند.[1][4]