تاریخچه ورود عکاسی به ایران: چگونه دوربین، فرهنگ عصر قاجار را ثبت کرد؟

در دسامبر ۱۸۴۲ میلادی (آذر ۱۲۲۱ خورشیدی)، تنها سه سال پس از آنکه لویی داگر اختراع شگفت‌انگیز خود را در پاریس به جهانیان معرفی کرد، یک دیپلمات جوان روس به نام نیکلای پاولوف، جعبه‌ای چوبی و سنگین را در برابر محمدشاه قاجار در تهران برپا کرد. این نخستین ثبت تصویر به روش داگرئوتیپ در تاریخ ایران بود. دوربینی که امپراتور روسیه (تزار نیکلای اول) به عنوان پیشکش فرستاده بود، تقریباً همزمان با هدیه‌ای مشابه از سوی ملکه ویکتوریای بریتانیا به دربار رسید و بذر هنری را کاشت که قرار بود تاریخ بصری ایران را برای همیشه دگرگون کند.[1]

ورود این «جعبه جادویی» به تهران، تنها یک کنجکاوی دیپلماتیک زودگذر نبود. در حالی که در بسیاری از نقاط جهان، عکاسی هنوز پدیده‌ای ناشناخته و دور از دسترس عموم بود، دربار قاجار با آغوشی باز به استقبال آن رفت. در سال ۱۸۴۴ میلادی، ژول ریشار، یک فرانسوی ماجراجو، به عنوان نخستین عکاس خارجی به خدمت دربار درآمد و پرتره‌هایی از اعضای خانواده سلطنتی ثبت کرد؛ تصاویری که اگرچه امروز اثری از آن‌ها باقی نمانده، اما نقطه شروعی برای نهادینه شدن این هنر در ساختار حکومتی ایران بودند.[2]

اما دوران طلایی و شکوفایی واقعی عکاسی در ایران، با به تخت نشستن ناصرالدین‌شاه در سال ۱۸۴۸ میلادی آغاز شد. پادشاه جوان که شیفته فناوری‌های نوین بود، به یک تماشاگر ساده بسنده نکرد؛ او خود دوربین به دست گرفت و به یکی از پرکارترین عکاسان زمان خود تبدیل شد. با دستور او، «آلبوم‌خانه» در کاخ گلستان تاسیس شد؛ تاریک‌خانه و آرشیوی اختصاصی که به سرعت به یکی از غنی‌ترین گنجینه‌های عکس در جهانِ آن روزگار بدل گردید.[1][3]

لنز دوربین ناصرالدین‌شاه، مرزهای پنهان دربار را در هم شکست. او تصاویری بی‌سابقه و صمیمی از زنان حرمسرا، غلام‌بچگان، و حتی حیوانات خانگی‌اش ثبت کرد که تا پیش از آن، تماشایشان برای افراد بیرون از دربار کاملاً غیرممکن بود. تا دهه ۱۸۶۰ میلادی، دربار قاجار چندین عکاس رسمی در استخدام خود داشت و شاه در سه سفر تاریخی خود به اروپا در سال‌های ۱۸۷۳، ۱۸۷۸ و ۱۸۸۹ میلادی، همواره تیمی از عکاسان را برای مستندنگاری دقیق مشاهداتش به همراه می‌برد و شخصاً از استودیوهای معروف عکاسی در فرنگ بازدید می‌کرد.[3]

نهادینه شدن عکاسی در ایران، گام بلند بعدی خود را با تاسیس مدرسه دارالفنون در سال ۱۸۵۱ میلادی برداشت. این نهاد آموزشی که به همت امیرکبیر پایه‌گذاری شده بود، خیلی زود آموزش عکاسی را به برنامه‌های درسی خود افزود. ژول ریشار در این مدرسه به تدریس زبان فرانسه پرداخت و برای موفقیت‌هایش پاداشی معادل «سی تومان» و یک شال دریافت کرد. جایگاه او چنان در دربار محکم بود که وقتی نامش در لیست تعدیل نیروهای دولتی قرار گرفت، ناصرالدین‌شاه شخصاً مداخله کرد و با بیان اینکه «او برای ما مفید است»، مانع از اخراج وی شد. بعدها، دانشجویان مستعدی چون عبدالله میرزا قاجار برای فراگیری تکنیک‌های پیشرفته‌تر عکاسی و فتولیتوگرافی به اروپا اعزام شدند تا پس از بازگشت، مدیریت عکاسخانه دارالفنون را بر عهده بگیرند.[2][3]

با گذشت زمان، عکاسی از انحصار دیوارهای کاخ سلطنتی خارج شد و استودیوهای تجاری در شهرهایی چون تهران و تبریز پا گرفتند. در این میان، نام آنتوان سوروگین، عکاس ایرانی-ارمنی، بیش از همه می‌درخشد. او که استودیوی خود را در دهه ۱۸۷۰ میلادی تاسیس کرد، برای بیش از شش دهه، یکی از موفق‌ترین و پرکارترین عکاسان تجاری پایتخت بود و لنز دوربینش، چشم‌اندازی وسیع و پانورامیک از جامعه متکثر ایران را ثبت کرد.

سوروگین برخلاف عکاسان درباری، خود را به پرتره‌های اشرافی محدود نکرد. او به میان مردم رفت و از درویش‌ها، کسبه بازار، قبایل کرد، و زنان با پوشش‌های محلی عکاسی کرد. آثار او که با استفاده‌ای نوآورانه از نور و سایه خلق می‌شدند، سندی عمیق و مستند از زندگی روزمره ایرانیان در قرن نوزدهم ارائه دادند که در آرشیوهای رسمی کمتر به چشم می‌خورد. سوروگین در پشت عکس‌هایش مهر می‌زد و سبک خود را دقیقاً «عکاسی هنری» (photographie artistique) می‌نامید تا نشان دهد دوربین برای او صرفاً ابزاری برای ثبت نیست، بلکه وسیله‌ای برای خلق هنر است.

در کنار عکاسان داخلی، مستشاران اروپایی نیز نقش مهمی در تکمیل این حافظه تصویری ایفا کردند. لوئیجی پشه، افسر ایتالیایی، در دهه ۱۸۵۰ میلادی برای نخستین بار دوربین خود را به تخت جمشید و طاق بستان برد و آلبومی از این ویرانه‌های باستانی را به شاه پیشکش کرد. این تصاویر، نه تنها میراث معماری پیش از اسلام ایران را به مخاطبان جهانی معرفی کرد، بلکه ابزاری ارزشمند برای باستان‌شناسان و حافظان میراث فرهنگی در دهه‌های بعد شد.[3]

موج عکاسی، تأثیری شگرف و بازگشت‌ناپذیر بر هنرهای تجسمی ایران گذاشت. دقت و واقع‌گرایی بی‌رحمانه عکس‌ها، نقاشی قاجاری را دگرگون کرد. هنرمندان برجسته‌ای چون کمال‌الملک، با الهام از این رسانه جدید، از پرتره‌های آرمانی و اغراق‌شده فاصله گرفتند و درجه‌ای بی‌سابقه از طبیعت‌گرایی و ثبت جزئیات زندگی روزمره را وارد بوم‌های نقاشی خود کردند.[3]

امروزه، شیشه‌های حساس به نور و چاپ‌های آلبومین به جای مانده از عصر قاجار، یکی از غنی‌ترین گنجینه‌های بصری خاورمیانه در قرن نوزدهم را تشکیل می‌دهند. این عکس‌ها، پنجره‌ای شفاف و بدون روتوش به سوی جامعه‌ای در حال گذار هستند؛ جامعه‌ای که درست در لحظه رویارویی سنت‌های کهن با لنز بی‌طرف مدرنیته، برای همیشه در تاریخ ثبت شد.[1][4]