برترین دانشگاه‌های ایران در ۳۳ رشته موضوعی رتبه‌بندی شانگهای ۲۰۲۶ معرفی شدند

دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی موضوعی شانگهای (GRAS) سال ۲۰۲۶ موفقیت چشمگیری ثبت کردند. محمدمهدی علویان‌مهر، رئیس مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام (ISC)، با اعلام این خبر گفت: «دانشگاه‌های ایران توانسته‌اند در ۳۳ رشته از ۵۷ رشته موضوعی این نظام حضور داشته باشند و در مجموع در ۱۱۴ رشته‌محل، موفق به کسب رتبه شوند». وی تأکید کرد که بیشترین موفقیت دانشگاه‌های کشور در حوزه‌های مهندسی و علوم پزشکی به دست آمده است. این نتایج نشان می‌دهد که کیفیت تولیدات علمی ایران در برخی حوزه‌های کلیدی همچنان در سطح استانداردهای جهانی رقابت می‌کند.[1][3]

بررسی دقیق‌تر آمارها نشان می‌دهد که از مجموع ۱۱۴ جایگاه کسب‌شده، ۷۰ رشته‌محل به حوزه مهندسی و ۲۴ رشته‌محل به علوم پزشکی تعلق دارد. در حوزه علوم پزشکی، هشت دانشگاه ایرانی در رشته پزشکی بالینی، هفت دانشگاه در بهداشت عمومی و چهار دانشگاه در حوزه‌های دامپزشکی و علوم دارویی توانسته‌اند در میان برترین‌های جهان قرار گیرند. تمرکز بر این دو حوزه نشان‌دهنده سرمایه‌گذاری تاریخی و زیرساخت‌های قدرتمندتر دانشگاه‌های علوم پزشکی و صنعتی ایران در مقایسه با سایر بخش‌ها است.[1][2]

در کنار پیشتازی مهندسی و پزشکی، دانشگاه‌های ایران در حوزه‌های علوم طبیعی و زیستی نیز دستاوردهای قابل‌توجهی ثبت کرده‌اند. بر اساس گزارش مؤسسه ISC، ۱۰ رشته‌محل در علوم زیستی و هفت رشته‌محل در علوم طبیعی به نام ایران ثبت شده است. به عنوان نمونه، در رشته ریاضیات، دانشگاه علم و صنعت ایران با کسب رتبه ۲۰۱ تا ۳۰۰ جهانی بهترین عملکرد را در میان دانشگاه‌های کشور داشته و پس از آن دانشگاه‌های امیرکبیر، شهید مدنی آذربایجان و فردوسی مشهد قرار گرفته‌اند. همچنین در رشته جغرافیا و علوم زمین، دانشگاه تهران موفق به کسب رتبه‌های برتر شده است.[1][3]

نظام رتبه‌بندی شانگهای که از سال ۲۰۰۳ آغاز به کار کرده، برای ارزیابی دانشگاه‌ها در سال ۲۰۲۶ از پنج معیار اصلی و ۹ شاخص عینی استفاده کرده است. علویان‌مهر در توضیح این شاخص‌ها افزود: «شاخص‌های ارزیابی در پنج معیار اصلی شامل اعضای هیأت علمی در کلاس جهانی، برونداد در کلاس جهانی، پژوهش‌های باکیفیت، تأثیر پژوهشی و همکاری بین‌المللی دسته‌بندی شده‌اند». تکیه بر داده‌های شخص ثالث و شاخص‌های کمی مانند تعداد برندگان جوایز بین‌المللی، پژوهشگران پراستناد و مقالات منتشرشده در نشریات چارک اول (Q1)، این رتبه‌بندی را به یکی از سخت‌گیرانه‌ترین نظام‌های ارزیابی آکادمیک تبدیل کرده است.[2][3]

در سطح جهانی، رتبه‌بندی موضوعی سال ۲۰۲۶ شانگهای بیش از ۲۰۰۰ دانشگاه از ۱۰۰ کشور مختلف را مورد بررسی قرار داده است. حضور پررنگ دانشگاه‌های ایرانی در این فهرست، به‌ویژه در شرایطی که رقابت برای جذب نخبگان و بودجه‌های پژوهشی در سطح بین‌المللی به شدت افزایش یافته، یک شاخص مهم برای سیاست‌گذاران آموزش عالی محسوب می‌شود. حفظ و ارتقای این جایگاه در سال‌های آینده نیازمند تقویت دیپلماسی علمی، افزایش بودجه‌های تحقیقاتی و حمایت هدفمند از پژوهشگران پراستناد خواهد بود.[3]

در حوزه علوم اجتماعی و کشاورزی نیز نام دانشگاه‌های ایران به چشم می‌خورد. در بخش علوم اجتماعی، رشته مدیریت در دانشگاه علم و صنعت و رشته آموزش در دانشگاه‌های گلستان و علوم پزشکی تهران موفق به کسب رتبه شده‌اند. در حوزه علوم زیستی و به‌طور خاص علوم کشاورزی، دانشگاه‌های علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، تهران، تربیت مدرس، فردوسی مشهد، شیراز و ارومیه توانسته‌اند در جمع برترین‌های دنیا جای گیرند. این تنوع نشان می‌دهد که ظرفیت علمی کشور تنها به رشته‌های فنی محدود نیست.[1]

یکی از ویژگی‌های متمایز رتبه‌بندی شانگهای، تفاوت در وزن‌دهی به شاخص‌ها بر اساس ماهیت هر رشته است. به عنوان مثال، در رشته‌های مهندسی تأثیر استنادی و مقالات مشترک بین‌المللی ممکن است وزن متفاوتی نسبت به رشته‌های علوم انسانی داشته باشند. فهرست مجلات برتر و جوایز دانشگاهی بین‌المللی که مبنای امتیازدهی قرار می‌گیرند، بر اساس نظرسنجی تعالی تحصیلی (AES) که توسط خود مؤسسه شانگهای انجام می‌شود، تعیین می‌گردند. این رویکرد باعث می‌شود تا کیفیت خروجی‌ها بر کمیت آن‌ها ارجحیت پیدا کند.[2]

حضور ایران در نظام رتبه‌بندی شانگهای سابقه‌ای طولانی دارد. اولین بار در سال ۲۰۰۹ تنها دانشگاه تهران موفق شد به این فهرست راه یابد، اما امروز شاهد حضور ده‌ها دانشگاه در بیش از نیمی از رشته‌های ارزیابی‌شده هستیم. با این حال، کارشناسان آموزش عالی هشدار می‌دهند که برای رقابت با کشورهای پیشرو در منطقه که سرمایه‌گذاری‌های نجومی در جذب اساتید بین‌المللی انجام داده‌اند، دانشگاه‌های ایران نیازمند بازنگری در مدل‌های تأمین مالی و گسترش ارتباطات بین‌المللی خود هستند.[1][2]

نتایج رتبه‌بندی موضوعی شانگهای ۲۰۲۶ نقشه راه روشنی برای مدیران دانشگاهی ترسیم می‌کند. تمرکز بر حوزه‌هایی که ایران در آن‌ها دارای مزیت رقابتی است، مانند مهندسی و پزشکی، می‌تواند به جذب دانشجویان بین‌المللی و توسعه دیپلماسی علمی کمک کند. معیار اصلی برای ارزیابی موفقیت در سال‌های آینده، توانایی دانشگاه‌ها در حفظ نخبگان فعلی و تبدیل این دستاوردهای پژوهشی به فناوری‌های کاربردی در سطح جامعه خواهد بود.