کشف ابیات گمشده امپدوکلس، فیلسوف پیشاسقراطی، بر روی پاپیروسی ۲۰۰۰ ساله

در آرشیوهای آرام و دارای تهویه مطبوع «مؤسسه باستان‌شناسی شرقی فرانسه» در قاهره، یک احیای متنی مهم رخ داده است. محققان سی بیت شعر ناشناخته از امپدوکلس، فیلسوف یونانی قرن پنجم پیش از میلاد، را شناسایی کرده‌اند. این ابیات بر روی قطعه پاپیروسی ۲۰۰۰ ساله، با شماره کاتالوگ P.Fouad inv. 218، کشف شدند که در میان مجموعه عظیمی از اسناد باستانی، تا حد زیادی مورد توجه قرار نگرفته بود. این موفقیت، که توسط ناتان کارلیگ، پاپیروس‌شناس دانشگاه لیژ، هدایت شد، نگاهی بی‌سابقه و بدون واسطه به یکی از اسرارآمیزترین و تأثیرگذارترین ذهن‌های دوران باستان به جهان مدرن ارائه می‌دهد.[1][2][5]

برای درک عظمت این کشف، محققان یک قیاس مدرن پیشنهاد می‌کنند: تصور کنید اگر جهان فقط از طریق خلاصه‌های پراکنده کتاب‌های درسی «بینوایان» ویکتور هوگو او را می‌شناخت و ناگهان محققی فصلی گمشده با دستخط خود هوگو را کشف می‌کرد. برای بیش از دو هزاره، اشعار فلسفی امپدوکلس تا حد زیادی در گذر زمان گم شده بودند. درک مدرن از نظریه‌های بنیادی او تقریباً به طور کامل متکی بر منابع غیرمستقیم بود—نقل قول‌های پراکنده، خلاصه‌ها و نقدهای اغلب مغرضانه‌ای که در نوشته‌های بعدی افلاطون، ارسطو و پلوتارک حفظ شده بودند. این پاپیروس تازه ترجمه شده به مورخان اجازه می‌دهد تا از آن واسطه‌های باستانی عبور کرده و کلمات دقیق فیلسوف را بخوانند.[2][4]

امپدوکلس که حدود ۴۹۴ پیش از میلاد در مستعمره یونانی آگریجنتوم در سیسیل متولد شد، یکی از چهره‌های برجسته فلسفه پیشاسقراطی بود. او بیشتر به خاطر ابداع نظریه کیهان‌شناختی چهار عنصر کلاسیک—خاک، آب، هوا و آتش—شناخته می‌شود که استدلال می‌کردند عناصر سازنده فنا ناپذیر همه مواد هستند. طبق آموزه او، این عناصر دائماً توسط دو نیروی کیهانی متضاد به هم نزدیک و از هم دور می‌شوند: عشق (Love)، که به عنوان جاذبه عمل می‌کند، و ستیز (Strife)، که به عنوان دافعه عمل می‌کند. برخلاف فیلسوفان بعدی که به نثر می‌نوشتند، امپدوکلس رساله‌های خود را در قالب شعر حماسی هگزامتر سرود و علم طبیعی دقیق را با عرفان شاعرانه درآمیخت.[1][3][6]

پاپیروس قاهره به طور قطعی به عنوان یک قطعه بازمانده از «فیزیکا» (درباره طبیعت)، شاهکار امپدوکلس، شناسایی شده است. پیش از این کشف، تنها دست‌نوشته فیزیکی شناخته شده دیگر از «فیزیکا»، پاپیروس معروف استراسبورگ بود که در اواخر دهه ۱۹۹۰ از قطعات مختلف کنار هم چیده شد. سی بیت تازه رمزگشایی شده، بخشی پیوسته و اصیل از این شعر را ارائه می‌دهند که در هیچ جای دیگری از مجموعه متون کلاسیک باقی‌مانده، نقل قول یا خلاصه نشده است. تاریخ این متن به قرن اول پس از میلاد بازمی‌گردد و ثابت می‌کند که آثار امپدوکلس بیش از پانصد سال پس از مرگ او همچنان فعالانه کپی و مطالعه می‌شدند.[2][5]

محتوای ابیات تازه کشف شده عمیقاً به مکانیک ادراک حسی می‌پردازد، به ویژه با تمرکز بر نظریه «افلوویا» (ذرات خروجی). امپدوکلس فرض کرد که تمام اشیاء فیزیکی—از سنگ‌ها گرفته تا بدن انسان—به طور مداوم ذرات یا بخارات نامرئی ساطع می‌کنند که از سطح آن‌ها جاری شده و با محیط اطراف تعامل دارند. هنگامی که این افلوویا به اندام‌های حسی موجود دیگری می‌رسند، در منافذ میکروسکوپی مربوطه جای می‌گیرند و آنچه را که ما به عنوان بینایی، بویایی یا لامسه تجربه می‌کنیم، فعال می‌کنند. پاپیروس قاهره توضیح می‌دهد که چگونه این مکانیسم بر بینایی انسان حاکم است و تبیینی بسیار پیچیده و مکانیکی از نحوه جذب نور و شکل توسط چشم ارائه می‌دهد.[1][4][5]

این شرح مفصل از افلوویای ذرات، مورخان علم را وادار کرده است تا جایگاه امپدوکلس را در تکامل فیزیک بازنگری کنند. از آنجایی که او ماده را در حال تعامل از طریق تبادل ذرات نامرئی و تجزیه‌ناپذیر توصیف کرد، محققان استدلال می‌کنند که ابیات جدید او را به عنوان پیش‌ساز مستقیم اتم‌گرایان یونان باستان معرفی می‌کند. فیلسوفانی مانند دموکریتوس اهل آبدرا، که نظریه متشکل بودن جهان از اتم‌های تجزیه‌ناپذیر در حال حرکت در خلأ را رسمی کرد، احتمالاً الهام زیادی از مدل‌های افلوویای امپدوکلس گرفته‌اند. این پاپیروس شکاف مهمی را بین نظریه چهار عنصر و تولد فلسفه اتمی پر می‌کند.[2][5]

فراتر از تاریخ علم، این ابیات گنجینه‌ای برای محققان ادبی است که انتقال ایده‌ها را در دوران باستان ردیابی می‌کنند. با تجزیه و تحلیل عبارت‌بندی دقیق در P.Fouad inv. 218، محققان ارتباطات غیرمنتظره‌ای با ادبیات کلاسیک بعدی شناسایی کرده‌اند. به نظر می‌رسد این متن، منبع مستقیم و گمشده قبلی برای یک بخش خاص باشد که توسط پلوتارک، زندگی‌نامه‌نویس قرن دوم، نوشته شده است. علاوه بر این، محققان پژواک‌های مورد توجه قرار نگرفته‌ای از همین ابیات امپدوکلسی را در یک گفتگوی افلاطون، رساله‌ای از تئوفراستوس (شاگرد ارسطو)، و حتی کمدی‌های طنزآمیز آریستوفان مشاهده کرده‌اند.[2][4]

تأثیر این ابیات همچنین به دوران روم نیز گسترش می‌یابد، به ویژه در کار لوکرتیوس، فیلسوف و شاعر لاتین. شعر حماسی لوکرتیوس به نام «درباره طبیعت اشیا» (De rerum natura)، که در قرن اول پیش از میلاد نوشته شده، کامل‌ترین شرح باقی‌مانده از اتم‌گرایی باستان است. مورخان ادبی مدت‌ها می‌دانستند که لوکرتیوس امپدوکلس را تحسین می‌کرد، اما ابیات یونانی تازه کشف شده، شباهت‌های موضوعی و ساختاری مستقیمی را نشان می‌دهند که لوکرتیوس احتمالاً آن‌ها را به لاتین اقتباس کرده است. این امر تأیید می‌کند که «فیزیکا» یک کتاب درسی بنیادی برای نسل‌ها متفکر مدیترانه‌ای بوده است.[2][4]

شناسایی قطعه امپدوکلس عصر طلایی پاپیروس‌شناسی مدرن را برجسته می‌کند، که کارشناسان آن را «رنسانس دوم ادبیات باستان» می‌نامند. در طول رنسانس اصلی، انسان‌گرایان اروپایی کتابخانه‌های صومعه‌ها را برای کشف نسخه‌های خطی فراموش شده متون کلاسیک زیر و رو کردند. امروزه، مرز کشف در مجموعه‌های عظیم و فهرست‌نشده پاپیروس‌هایی قرار دارد که طی یک قرن و نیم گذشته از شن‌های خشک مصر حفاری شده‌اند. تکنیک‌های تصویربرداری پیشرفته و کارآگاهی دقیق در حوزه فیلولوژی (متن‌شناسی) به محققان اجازه می‌دهد متونی را بخوانند که تصور می‌شد برای همیشه از حافظه بشر پاک شده‌اند.[2][5]

این واقعیت که P.Fouad inv. 218 دهه‌ها در آرشیو «مؤسسه باستان‌شناسی شرقی فرانسه» قبل از شناسایی شدن باقی مانده بود، بر حجم عظیم موادی که در انتظار تحلیل هستند، تأکید می‌کند. میلیون‌ها قطعه پاپیروس در مجموعه‌های دانشگاهی و موزه‌ای در سراسر جهان نگهداری می‌شوند، که اغلب در قاب‌های شیشه‌ای یا جعبه‌های آرشیوی با توضیحات کاتالوگی بسیار ابتدایی قرار دارند. شناسایی یک نویسنده خاص مستلزم آن است که محقق گویش، وزن شعری و واژگان فلسفی را تشخیص دهد و سپس آن سرنخ‌ها را با کل مجموعه متون یونانی باستان باقی‌مانده مقایسه کند—کاری عظیم که اکنون تنها با کمک پایگاه‌های داده دیجیتال سرعت گرفته است.[3][4]

ترجمه کامل سی بیت، همراه با تفسیر جامع زبانی و فلسفی، به تازگی در کتاب «امپدوکلس قاهره» (L'Empédocle du Caire) به ویراستاری ناتان کارلیگ، آلن مارتین و اولیویه پریماوسی منتشر شده است. انتظار می‌رود این انتشار موجی از مقالات دانشگاهی جدید را به راه اندازد، زیرا فیلسوفان درباره ظرافت‌های واژگان یونانی تازه آشکار شده بحث خواهند کرد. در همین حال، این کشف فوریت تازه‌ای به بررسی سیستماتیک و در حال انجام آرشیوهای قاهره بخشیده است. پاپیروس‌شناسان خوش‌بین هستند که قطعات دیگری از همان طومار «فیزیکا» ممکن است هنوز در این مجموعه پنهان باشند و منتظر باشند تا کنار هم چیده شوند.[1][4]

در نهایت، احیای این ابیات گمشده به عنوان یادآوری قدرتمندی از شکنندگی و انعطاف‌پذیری دانش بشری عمل می‌کند. امپدوکلس به دنبال توضیح ماهیت بنیادی واقعیت بود و فیزیک، زیست‌شناسی و شعر را در یک دیدگاه واحد از کیهانی که توسط عشق و ستیز هدایت می‌شود، در هم آمیخت. برای دو هزار سال، کلمات دقیق او در مورد مکانیک ادراک توسط پوسیدگی مواد آلی و فروپاشی کتابخانه‌های باستانی خاموش شده بود. اکنون، از طریق کار دقیق محققان مدرن، صدای او بازگردانده شده و گواهی جاودانه‌ای بر تلاش مستمر بشریت برای درک جهان ارائه می‌دهد.[3][5]