آماده‌سازی ایران برای تشییع تاریخی آیت‌الله خامنه‌ای در سایه تنش‌های هرمز و رقابت‌های داخلی

ایران در آستانه یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین رویدادهای تاریخ معاصر خود قرار دارد. از روز شنبه، ۱۳ تیر ۱۴۰۵ (۴ ژوئیه ۲۰۲۶)، مراسم تشییع و عزاداری شش روزه برای آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر پیشین جمهوری اسلامی که در حملات هشتم اسفند (۲۸ فوریه) جان خود را از دست داد، در سراسر کشور آغاز می‌شود. مقامات دولتی و امنیتی پیش‌بینی می‌کنند که بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر از سراسر ایران و کشورهای همسایه در این مراسم شرکت کنند که در صورت تحقق، آن را به بزرگترین تشییع جنازه دولتی در تاریخ کشور و یکی از بزرگترین اجتماعات انسانی در جهان تبدیل خواهد کرد. این رویداد در حالی برگزار می‌شود که کشور درگیر بحران‌های چندلایه است.[1][2]

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکره‌کننده ارشد ایران، با انتشار بیانیه‌ای رسمی از تمامی آحاد مردم خواست تا با حضور گسترده و بی‌سابقه خود در این مراسم، «صفحه‌ای باشکوه در تاریخ ایران اسلامی» رقم بزنند. او این حضور میلیونی را نه تنها یک مراسم مذهبی، بلکه پاسخی قاطع به حملات نظامی آمریکا و اسرائیل دانست و با ادبیاتی تند تاکید کرد که «فریاد انتقام ملت باید در گوش جهانیان طنین‌انداز شود». این اظهارات نشان‌دهنده تلاش حاکمیت برای استفاده از این مراسم به عنوان یک اهرم فشار روانی و نمایش وحدت ملی در برابر فشارهای فزاینده خارجی است.[1][6]

ابعاد بین‌المللی این مراسم نیز به شدت مورد توجه رسانه‌های جهانی قرار گرفته است. اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه، در یک نشست خبری اعلام کرده است که هیئت‌های عالی‌رتبه‌ای از حدود ۱۰۰ کشور جهان، از جمله روسای دولت‌ها، روسای مجالس و وزرای خارجه، برای ادای احترام به تهران سفر خواهند کرد. شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان که کشورش در ماه‌های اخیر نقش کلیدی و میانجی را در مذاکرات غیرمستقیم میان تهران و واشنگتن ایفا کرده است، از جمله نخستین مقامات ارشدی است که حضور خود را در این مراسم تایید کرده است. حضور این مقامات در تهران، فرصتی برای رایزنی‌های دیپلماتیک در حاشیه مراسم فراهم می‌کند.[1][2]

با وجود تمام این تدارکات گسترده، سایه سنگین و مبهم جانشینی بر این مراسم تاریخی به شدت حس می‌شود. مجتبی خامنه‌ای که پس از مرگ پدرش به عنوان رهبر جدید جمهوری اسلامی منصوب شده است، از زمان آغاز به کار خود در یک سکوت خبری مطلق به سر می‌برد و هنوز در هیچ مراسمی در انظار عمومی ظاهر نشده است. غیبت طولانی‌مدت او در این شرایط به شدت حساس، گمانه‌زنی‌های بسیاری را در محافل سیاسی داخلی و خارجی درباره وضعیت سلامت، امنیت و میزان تسلط او بر ساختار قدرت برانگیخته است و تمامی ناظران منتظرند تا ببینند آیا او در مراسم تشییع پدرش حضور علنی خواهد یافت یا خیر.[1]

این رویداد بزرگ مذهبی و سیاسی در حالی برگزار می‌شود که شکاف‌های عمیق و بی‌سابقه‌ای در ساختار قدرت ایران بر سر جهت‌گیری سیاست خارجی نمایان شده است. مذاکرات غیرمستقیم و حساس ایران و آمریکا در دوحه که با میانجی‌گری فشرده قطر و پاکستان در جریان بود، به دلیل فرا رسیدن ایام عزاداری موقتاً متوقف شده است. این مذاکرات که بر اساس تفاهم‌نامه اخیر (MoU) برای کاهش تنش‌ها شکل گرفته، با مخالفت شدید و علنی جناح‌های تندرو و محافظه‌کار در داخل کشور مواجه است که هرگونه توافق یا سازش با واشنگتن را رد کرده و آن را خیانت به آرمان‌های نظام می‌دانند.[3][4]

در مرکز این اختلافات شدید داخلی، مسئله استراتژیک کنترل تنگه هرمز قرار دارد. قالیباف در مصاحبه‌های اخیر خود با تلویزیون دولتی تلاش کرده است تا با ادبیاتی قاطع از عملکرد تیم مذاکره‌کننده دفاع کند. او با تاکید بر اینکه ایران به همراه عمان حاکمیت کامل و بلامنازع بر تنگه هرمز دارد، اعلام کرد که تهران هرگز از حقوق حاکمیتی خود کوتاه نخواهد آمد. این اظهارات در واقع تلاشی دوگانه است؛ از یک سو برای جلب حمایت افکار عمومی داخلی و آرام کردن منتقدان تندرو، و از سوی دیگر برای ارسال پیامی روشن به غرب مبنی بر اینکه ایران اهرم‌های فشار خود را حفظ کرده است.[3][6]

همزمان با این تحولات پیچیده دیپلماتیک، نهادهای نظامی ایران هشدار داده‌اند که پس از پایان مهلت ۶۰ روزه ناوبری آزاد، از تمامی کشتی‌های تجاری عبوری از تنگه هرمز حق ترانزیت دریافت خواهند کرد. امیرسعید ایروانی، نماینده دائم ایران در سازمان ملل، در نشست شورای امنیت اعلام کرده است که مدیریت این آبراه استراتژیک منحصراً در اختیار ایران و عمان است و دخالت کشورهای فرامنطقه‌ای غیرقابل قبول است. فرماندهی نظامی ایران نیز با صدور بیانیه‌ای تهدید کرده است که با هر نفتکشی که از مسیرهای تعیین‌شده خارج شود یا از پرداخت عوارض امتناع کند، برخورد فوری و قاطع خواهد کرد.[5]

از سوی دیگر، مسئله حیاتی آزادسازی دارایی‌های مسدود شده ایران در قطر نیز به یک چالش بزرگ و موضوعی برای مناقشه تبدیل شده است. در حالی که مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، با اطمینان از آزادسازی قریب‌الوقوع ۶ میلیارد دلار از این دارایی‌ها خبر داده بود، وزارت خارجه قطر در بیانیه‌ای اعلام کرده است که هنوز هیچ پولی منتقل نشده و این کشور تنها نقش یک میانجی مالی را ایفا می‌کند. این تاخیر و تناقض‌گویی، فشارهای سیاسی را بر تیم مذاکره‌کننده ایرانی در داخل کشور به شدت افزایش داده و بهانه‌ای به دست منتقدان داده است تا دستاوردهای دیپلماتیک دولت را زیر سوال ببرند.[1][6]

در سطح جامعه و خیابان‌ها، گزارش‌های میدانی حاکی از خستگی، نگرانی و نارضایتی بخش‌هایی از مردم از وضعیت ناپایدار اقتصادی و تداوم سایه جنگ است. در حالی که دولت به طور مداوم بر دستاوردهای دیپلماتیک خود و رسیدن به رکورد صادرات ۴۰ میلیون بشکه نفت پس از رفع محاصره تاکید می‌کند، تورم لجام‌گسیخته و مشکلات معیشتی همچنان بر زندگی روزمره مردم سنگینی می‌کند. همزمان، تدابیر امنیتی در سراسر کشور، به ویژه در پایتخت و مناطق مرزی غربی که اخیراً شاهد درگیری‌های مرگباری با گروه‌های مسلح کرد بوده است، به بالاترین سطح ممکن افزایش یافته است.[4][5][6]

با پایان یافتن مراسم شش روزه عزاداری در اواخر هفته آینده، انتظار می‌رود که مذاکرات حساس دوحه بار دیگر از سر گرفته شود. جامعه جهانی و بازارهای انرژی با دقت و نگرانی نظاره‌گر این هستند که آیا رهبری جدید و پنهان ایران می‌تواند اجماع داخلی لازم برای پیشبرد توافقات شکننده فعلی را ایجاد کند، یا اینکه فشار فزاینده تندروها و تشدید تنش‌ها بر سر کنترل تنگه هرمز، خاورمیانه را بار دیگر به سوی یک رویارویی نظامی تمام‌عیار و غیرقابل کنترل سوق خواهد داد. روزهای آینده برای آینده ایران و منطقه حیاتی خواهد بود.[1][3][4]