چگونه «خیابان‌های مدرسه» ترافیک صبحگاهی را حذف و سلامت کودکان را تضمین می‌کنند؟

صبح‌های زود در بیشتر شهرهای بزرگ جهان با یک تصویر تکراری و پر استرس گره خورده است: ترافیک سنگین، بوق‌های ممتد، و والدینی که در تلاشند خودروی خود را تا جای ممکن به در ورودی مدرسه نزدیک کنند. این هرج‌ومرج روزانه نه تنها آغازگر یک روز پر تنش برای خانواده‌هاست، بلکه یکی از عوامل اصلی آلودگی هوای محلی و خطرات ایمنی برای کودکان محسوب می‌شود. در شهرهای پرترافیک، سفرهای مرتبط با مدرسه می‌توانند تا ۲۵ درصد از کل ترافیک صبحگاهی را به خود اختصاص دهند.[1]

اما در سال‌های اخیر، یک راهکار ساده، کم‌هزینه و بسیار مؤثر در حال تغییر این رویه است: ایده «خیابان‌های مدرسه» (School Streets). این مفهوم به معنای مسدود کردن موقت خیابان‌های منتهی به مدارس به روی ترافیک موتوری در ساعات اوج رفت‌وآمد، یعنی زمان شروع و پایان کار مدرسه است. در این ساعات، خیابان به طور کامل در اختیار عابران پیاده، دوچرخه‌سواران و اسکوترسواران قرار می‌گیرد و به یک فضای عمومی امن تبدیل می‌شود.[6]

مکانیسم اجرای این طرح بسیار ساده است. در برخی شهرها از موانع فیزیکی موقت و حضور داوطلبان محلی برای بستن خیابان استفاده می‌شود، در حالی که شهرهای پیشرفته‌تر به استفاده از دوربین‌های ثبت پلاک (ANPR) روی آورده‌اند تا رانندگان متخلف را به صورت خودکار جریمه کنند. ساکنان محلی، خودروهای امدادی و افراد دارای معلولیت معمولاً با داشتن مجوزهای خاص از این ممنوعیت مستثنی هستند، اما سایر خودروهای عبوری حق ورود به این حریم را ندارند.[1][6]

یکی از مهم‌ترین دلایل گسترش سریع این ایده، تاثیر شگرف آن بر کیفیت هوایی است که کودکان تنفس می‌کنند. ریه کودکان در حال رشد است و قد کوتاه‌تر آن‌ها باعث می‌شود دقیقاً در سطح اگزوز خودروها قرار بگیرند، جایی که غلظت آلاینده‌های سمی به بالاترین حد خود می‌رسد. تحقیقات نشان می‌دهد که کودکان در مسیر رفتن به مدرسه تا پنج برابر بیشتر از سایر اوقات روز در معرض آلودگی هوا قرار دارند.[2]

شواهد علمی درباره اثربخشی این طرح بسیار محکم است. یک مطالعه جامع که توسط شهرداری لندن با استفاده از سنسورهای پیشرفته سنجش کیفیت هوا انجام شد، نشان داد که اجرای طرح خیابان‌های مدرسه توانسته است سطح دی‌اکسید نیتروژن (NO2) را در زمان‌های اوج رفت‌وآمد تا ۲۳ درصد کاهش دهد. این کاهش چشمگیر، مستقیماً به معنای کاهش خطر ابتلا به آسم و بیماری‌های تنفسی در میان دانش‌آموزان است.[4]

علاوه بر پاکیزگی هوا، این طرح یک تغییر رفتار بزرگ در سبک زندگی روزمره ایجاد می‌کند. وقتی رانندگی تا در ورودی مدرسه غیرممکن یا دشوار می‌شود، خانواده‌ها به طور طبیعی به سمت «سفرهای فعال» (Active Travel) مانند پیاده‌روی یا دوچرخه‌سواری سوق پیدا می‌کنند. داده‌های جمع‌آوری شده در لندن نشان می‌دهد که پس از اجرای این طرح، ۱۸ درصد از والدین استفاده از خودرو برای رساندن فرزندانشان را به طور کامل متوقف کرده‌اند.[1][3][4]

در برخی مدارس، نتایج حتی خیره‌کننده‌تر بوده است. به عنوان مثال، در یک مدرسه ابتدایی در منطقه التام (Eltham)، اجرای آزمایشی این طرح منجر به کاهش ۵۴ درصدی استفاده از خودرو، افزایش ۲۷ درصدی دوچرخه‌سواری و افزایش ۹ درصدی استفاده از اسکوتر شد. این فعالیت بدنی روزانه، نه تنها به سلامت جسمی کودکان کمک می‌کند، بلکه تمرکز و سطح یادگیری آن‌ها را در کلاس درس نیز به شکل قابل‌توجهی بهبود می‌بخشد.[2][3]

از منظر ایمنی و سلامت روان نیز، حذف خودروها معجزه می‌کند. خیابانی که تا پیش از این صحنه رقابت ماشین‌ها برای پارک دوبل و بوق زدن‌های ممتد بود، ناگهان به یک فضای عمومی آرام تبدیل می‌شود. کودکان می‌توانند پیش از ورود به کلاس، با دوستان خود در خیابان بازی کنند و والدین فرصتی برای گپ‌وگفت و شبکه‌سازی محلی پیدا می‌کنند. این تغییر کاربری، استرس صبحگاهی را به شدت کاهش داده و حس تعلق به محله را تقویت می‌کند.[3][5]

گسترش جهانی این ایده در دوران پس از همه‌گیری کووید-۱۹ سرعت بی‌سابقه‌ای گرفت. پاریس یکی از پیشگامان این عرصه است؛ جایی که شهرداری بیش از ۳۰۰ خیابان مدرسه ایجاد کرده و بسیاری از آن‌ها را با حذف کامل آسفالت و کاشت درخت، به فضاهای سبز دائمی تبدیل کرده است. در بارسلونا، این ایده با طرح «ابر بلوک‌ها» ترکیب شده و در پراگ، خیابان‌های منتهی به مدارس به مدت ۳۰ دقیقه در صبح و ظهر کاملاً به روی خودروها بسته می‌شوند.[7][8]

با این حال، اجرای این طرح بدون چالش نیست. یکی از رایج‌ترین نگرانی‌ها پیش از اجرای طرح، ترس از انتقال ترافیک به خیابان‌های مجاور است. ساکنان خیابان‌های همسایه اغلب نگرانند که خودروهای سرگردان باعث ایجاد گره‌های ترافیکی در محله آن‌ها شوند. اما بررسی‌های دقیق ترافیکی نشان داده است که این اتفاق به ندرت رخ می‌دهد. در واقع، پدیده‌ای به نام «تبخیر ترافیک» اتفاق می‌افتد؛ به این معنا که وقتی استفاده از خودرو سخت‌تر می‌شود، بسیاری از افراد کلاً از رانندگی منصرف شده و روش‌های دیگری را جایگزین می‌کنند.[1][3]

چالش دیگر، مقاومت اولیه برخی والدین و کسب‌وکارهای محلی است که به دسترسی خودرویی عادت کرده‌اند. تغییر عادات روزمره همیشه با اصطکاک همراه است. به همین دلیل، کارشناسان برنامه‌ریزی شهری توصیه می‌کنند که این طرح‌ها ابتدا به صورت آزمایشی (مثلاً یک روز در هفته یا برای یک ماه) اجرا شوند تا جامعه محلی بتواند مزایای آن را به صورت ملموس تجربه کند. معمولاً پس از دوره آزمایشی، حمایت عمومی از طرح به شدت افزایش می‌یابد.[4][5][6]

در شهرهای ایران مانند تهران، که طبق آمارها بخش بزرگی از ترافیک صبحگاهی آن مستقیماً به جابه‌جایی دانش‌آموزان مرتبط است، ایده خیابان‌های مدرسه می‌تواند یک راهکار تحول‌آفرین باشد. در روزهایی که وارونگی دما و آلودگی هوا مدارس را به تعطیلی می‌کشاند، اجرای چنین طرح‌های کم‌هزینه‌ای می‌تواند به جای متوقف کردن زندگی شهری، کیفیت آن را از پایه ارتقا دهد و فرهنگ حمل‌ونقل را در نسل جدید نهادینه کند.[9]

در نهایت، خیابان‌های مدرسه چیزی فراتر از یک سیاست ترافیکی هستند؛ آن‌ها یک بیانیه ارزشی درباره اولویت‌های یک شهر مدرن محسوب می‌شوند. وقتی فضایی که به طور سنتی به ماشین‌ها اختصاص داشت را به کودکان برمی‌گردانیم، در واقع نشان می‌دهیم که سلامت، ایمنی و شادی انسان‌ها بر راحتی وسایل نقلیه موتوری ارجحیت دارد. این قدمی کوچک اما حیاتی به سوی شهرهایی است که برای زندگی ساخته شده‌اند، نه برای عبور کردن.[5][6][7]