کوره ۸۰ درجه‌ای: دشت لوت چگونه به داغ‌ترین نقطه زمین تبدیل شد (و چرا کاملاً استریل نیست)

وقتی صحبت از داغ‌ترین نقطه زمین به میان می‌آید، بیشتر مردم بلافاصله به «دره مرگ» (Death Valley) در کالیفرنیا فکر می‌کنند که رکورد دمای هوای ۵۶.۷ درجه سانتی‌گراد را در اختیار دارد. اما این یک اشتباه رایج در درک تفاوت میان «دمای هوا» و «دمای سطح زمین» است. دمای هوا در سایه و در ارتفاع ۱.۵ متری از سطح زمین اندازه‌گیری می‌شود، در حالی که دمای سطح، حرارت خالصی است که مستقیماً از تابش خورشید توسط خاک و سنگ جذب می‌شود. اگر پای خود را روی شن‌های دشت لوت بگذارید، با واقعیتی بسیار سوزان‌تر از دره مرگ روبه‌رو خواهید شد.[2][3]

در سال ۲۰۲۱، تیمی از محققان با بررسی ۱۸ سال داده‌های جمع‌آوری‌شده توسط سنجنده MODIS نصب‌شده بر روی ماهواره‌های آکوا و ترای ناسا، به نتیجه‌ای شگفت‌انگیز دست یافتند. آن‌ها متوجه شدند که دمای سطح در دشت لوت (و همچنین بیابان سونورا در مکزیک) به عدد خیره‌کننده ۸۰.۸ درجه سانتی‌گراد (۱۷۷.۴ درجه فارنهایت) رسیده است. این رقم، رکورد قبلی ۷۰.۷ درجه‌ای را که در سال ۲۰۰۵ برای لوت ثبت شده بود، با اختلاف ۱۰ درجه شکست.

اما چرا دشت لوت تا این حد داغ می‌شود؟ مکانیسم این کوره طبیعی ترکیبی از توپوگرافی، جنس خاک و الگوهای بادی است. دشت لوت در یک حوضه داخلی محصور در میان کوه‌ها قرار دارد که یک «سایه باران» (Rain shadow) شدید ایجاد کرده و منطقه را در وضعیت فراخشک نگه می‌دارد. این کوه‌های اطراف، جریان هوا را محدود کرده و گرما را در بستر بیابان به دام می‌اندازند، درست مانند یک اجاق دربسته که حرارت در آن حبس شده است.[1][4]

علاوه بر محبوس شدن هوا، پوشش سطحی لوت نقش یک پنل خورشیدی غول‌پیکر را بازی می‌کند. در بخش‌هایی از این بیابان، به ویژه در فلات «گندم بریان»، گدازه‌های آتشفشانی تاریک با قدمت بیش از دو میلیون سال سطح زمین را پوشانده‌اند. این سنگ‌های تیره و بازالتی، ضریب انعکاس (آلبدو) بسیار پایینی دارند و تقریباً تمام انرژی تابشی خورشید را به جای بازتاب دادن، به درون خود می‌مکند و به حرارت سطحی تبدیل می‌کنند.[3]

در کنار این حرارت، بادهای ۱۲۰ روزه سیستان که از ماه ژوئن تا اکتبر با قدرت می‌وزند، چهره این بیابان را به شکلی فرازمینی تراشیده‌اند. این بادها با حمل ذرات ماسه با سرعت بالا، سنگ بستر را می‌تراشند و پدیده‌ای به نام «کلوت» (Yardang) را خلق می‌کنند. کلوت‌های لوت که در غرب این بیابان قرار دارند، با ارتفاعی بالغ بر ۱۵۵ متر و امتدادی ده‌ها کیلومتری، از بزرگ‌ترین و پیوسته‌ترین ساختارهای فرسایش بادی در جهان به شمار می‌روند و به همین دلیل در سال ۲۰۱۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.[1]

در گذشته، دانشمندان تصور می‌کردند که ترکیب این گرمای ۸۰ درجه‌ای و خشکی مطلق، دشت لوت را به منطقه‌ای کاملاً استریل و عاری از هرگونه حیات تبدیل کرده است؛ جایی که حتی باکتری‌ها نیز در خاک آن کباب می‌شوند. اما تحقیقات اخیر این فرض را باطل کرده است. بیولوژیست‌ها متوجه شده‌اند که حیات، حتی در خشن‌ترین شرایط، راهی برای بقا پیدا می‌کند.[5]

در سال ۲۰۲۴، محققان از کشف یک جنس جدید از دیاتوم‌ها (جلبک‌های تک‌سلولی) به نام Lutophila در حوضچه‌های فوق‌شور و رودخانه شور در مرکز دشت لوت خبر دادند. کشف Lutophila iranica نشان داد که در قلب این کوره سوزان، میکروارگانیسم‌هایی وجود دارند که با مکانیسم‌های سلولی پیچیده خود توانسته‌اند در برابر خشکی شدید، شوری بالا و تابش مرگبار فرابنفش مقاومت کنند.[5]

دشت لوت اکنون دیگر تنها یک بیابان خالی و سوزان نیست، بلکه یک آزمایشگاه زنده برای درک محدودیت‌های حیات است. مطالعه کلوت‌ها به زمین‌شناسان کمک می‌کند تا فرسایش بادی در سیاره مریخ را درک کنند، و بررسی دیاتوم‌های جان‌سخت آن به اخترزیست‌شناسان سرنخ‌هایی می‌دهد که چگونه حیات ممکن است در اقیانوس‌های زیرسطحی یا سیارات فراخورشیدی دوام بیاورد. لوت، با تمام خشونتش، شاهکاری از ترمودینامیک و تکامل است.[1][5]