هشدار درباره گسترش آلودگی نفتی در سواحل جنوبی ایران؛ از بندرعباس تا مزارع میگوی سیریک

نقطه تعیین‌کننده در مدیریت بحران آلودگی نفتی اخیر در جنوب ایران در شهریور ۱۴۰۵ (سپتامبر ۲۰۲۶)، از مهار در آب‌های آزاد به دفاع ساحلی تغییر یافته است؛ جایی که توده‌های متراکم نفتی موسوم به «تاربال» با عبور از موانع طبیعی به خطوط ساحلی نفوذ کرده‌اند. رسیدن این آلاینده‌های سنگین به سواحل پرتردد بندرعباس و مناطق شرقی هرمزگان، این رویداد را از یک چالش صرفاً اکولوژیک به یک بحران چندوجهی تبدیل کرده است. مقامات محلی تأکید دارند که این تغییر فاز، نیازمند واکنش سریع و استقرار تجهیزات تخصصی در خطوط تماس آب و خشکی است تا از نفوذ بیشتر نفت به اکوسیستم‌های شکننده جلوگیری شود.[1][2]

این آلودگی گستره وسیعی از آب‌های جنوبی ایران را درگیر کرده و دامنه آن از جاسک تا سیریک و از میناب تا بندرعباس کشیده شده است. برآوردهای اولیه تیم‌های ارزیاب نشان می‌دهد که بیش از ۲۵۰ کیلومتر از خطوط ساحلی استان هرمزگان به درجات مختلف تحت تأثیر این آلاینده‌ها قرار گرفته‌اند. علاوه بر سواحل اصلی، لکه‌های نفتی به سواحل جزایر استراتژیک و حساسی چون قشم، هنگام و شیدور نیز رسیده‌اند که نشان‌دهنده حجم بالای مواد رهاشده در پهنه آبی خلیج فارس و دریای عمان است.[2][4]

دکتر صمد حمزه‌ئی، رئیس مرکز اقیانوس‌شناسی هرمزگان، با اشاره به منشأ اصلی این بحران، بر نقش شناورهای آسیب‌دیده تأکید می‌کند. وی می‌گوید: «این شناورها که در پی حملات نظامی در آب‌های منطقه غرق شده‌اند، به بمب‌های ساعتی زیست‌محیطی تبدیل شده‌اند و هر لحظه امکان نشت بیشتر سوخت از مخازن آنها وجود دارد.» این واقعیت که منبع آلودگی همچنان در بستر دریا فعال است، مهار کامل آن را به یک چالش مداوم و فرسایشی برای تیم‌های واکنش سریع تبدیل کرده است.[4]

یکی از نگران‌کننده‌ترین ابعاد این بحران، رسیدن تاربال‌های نفتی به دهانه کانال‌های پرورش میگو در شهرستان سیریک است که تهدیدی مستقیم و فوری برای زیرساخت‌های آبزی‌پروری و اقتصاد محلی منطقه محسوب می‌شود. در واکنش به این تهدید اقتصادی که می‌تواند سرمایه‌گذاری‌های کلان در بخش شیلات را نابود کند، سازمان بنادر و دریانوردی با هماهنگی نزدیک اداره کل حفاظت محیط زیست استان، تیم‌های عملیاتی و تجهیزات تخصصی خود را در ساحل روستای کندال مستقر کرده است تا مانع از ورود مواد سمی به چرخه تولید آبزیان شوند.[2][3]

محمد احمدی‌زاده، معاون دریایی و بندری شرق هرمزگان، تأیید کرده است که برای جلوگیری از پیشروی نفت به داخل حوضچه‌های حساس پرورش میگو، ۱۰ بوم جاذب در نقاط مختلف و استراتژیک کانال‌ها نصب شده است. علاوه بر این سدهای شناور که به عنوان خط دفاعی اول عمل می‌کنند، استفاده از ده‌ها پد جاذب مخصوص برای خارج‌سازی آلاینده‌های راه‌یافته به خورها در دستور کار قرار گرفته است. این اقدامات ضربتی و شبانه‌روزی توانسته تا حدودی سرعت نفوذ آلودگی به مزارع پرورشی را کاهش دهد، اما خطر همچنان پابرجا است.[3]

با این وجود، ماهیت فیزیکی و شیمیایی این آلاینده‌ها، به‌ویژه گلوله‌های متراکم و قیرمانند نفتی که پس از هوازدگی در دریا شکل می‌گیرند، استفاده از روش‌های استاندارد مکش مکانیکی را عملاً ناکارآمد کرده است. حبیب مسیحی تازیانی، مدیرکل حفاظت محیط زیست هرمزگان، اشاره کرده است که عملیات پاکسازی اکنون به شدت وابسته به مهار فیزیکی دستی و جمع‌آوری با ابزارهای ساده‌تر است. این محدودیت تکنولوژیک باعث شده تا روند پاکسازی سواحل به فرآیندی بسیار زمان‌بر، پرهزینه و نیازمند مشارکت گسترده جوامع محلی و نیروهای داوطلب تبدیل شود.[1][2]

در مناطق درگیر مانند سواحل جنوبی جزایر قشم و هنگام، بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد که آلودگی در سطحی معادل ۱۲ هکتار (شامل ۳.۲ هکتار ساحل ماسه‌ای و نزدیک به ۹ هکتار آب‌های ساحلی) پخش شده است. در این نواحی، نفت تا عمق ۱۰ الی ۲۰ سانتی‌متری خاک ماسه‌ای سواحل نفوذ کرده است. احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون محیط زیست دریایی، هشدار داده است که ترکیبات آلی و فلزات سنگین به تدریج در ستون آب آزاد می‌شوند و در برخی مناطق کم‌عمق، آلاینده‌ها تا عمق ۳۰ سانتی‌متری بستر رسوب کرده‌اند که زیستگاه‌های حساسی چون جنگل‌های حرا و سایت‌های تخم‌گذاری لاک‌پشت‌ها را تهدید می‌کند.[1][2]

در حال حاضر، مقامات محلی و بهداشتی هشدارهای اکیدی مبنی بر ممنوعیت کامل شنا و فعالیت‌های تفریحی در سواحل آلوده صادر کرده‌اند و پایش‌های میدانی همچنان ادامه دارد. با این حال، تداوم نشت از منابع بستر دریا نشان می‌دهد که حتی با جمع‌آوری تاربال‌های فعلی، اقتصاد شیلاتی و محیط زیست منطقه تحت فشار مستمر باقی خواهند ماند. این وضعیت پیچیده نیازمند مداخله در مبدأ برای تخلیه ایمن مخازن شناورهای غرق‌شده است تا از بروز فجایع مشابه در آینده جلوگیری شود.[1][3][4]