تبدیل مساجد اندونزی به شبکه هشدار زودهنگام زلزله؛ طرحی نوین برای نجات جان انسان‌ها

در تاریخ ۲۱ مهر ۱۴۰۵، یک تیم تحقیقاتی مشترک از اندونزی و ژاپن مرحله جدیدی از طرح آزمایشی اتصال حسگرهای لرزه‌نگاری به بلندگوهای مساجد را در غرب جاوه آغاز کردند. این ابتکار پنج‌ساله با هدف تبدیل صدها هزار مناره این کشور به یک شبکه فوری هشدار زلزله طراحی شده است.[1]

این سیستم با دور زدن شبکه‌های آسیب‌پذیر تلفن همراه، آژیر خطر را ثانیه‌هایی پیش از رسیدن امواج مخرب ثانویه پخش می‌کند. این پروژه با ادغام لرزه‌شناسی پیشرفته و زیرساخت‌های موجود محلی، یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های ارتباطات بحران، یعنی رساندن پیام به دورافتاده‌ترین نقاط را حل می‌کند.

دکتر اینوئه هیروشی از موسسه تحقیقات پیشگیری از بلایای دانشگاه کیوتو، هدایت طرف ژاپنی این همکاری را بر عهده دارد. او این ایده را نزدیک به دو دهه پیش، هنگام بررسی پیامدهای زلزله ویرانگر سال ۲۰۰۹ در سوماترا که بیش از هزار کشته بر جای گذاشت، مطرح کرد.[1]

اینوئه در این باره می‌گوید اگر اندونزی خدمات مشابهی با ژاپن داشت و مردم پیش از شروع لرزش‌ها هشدار را دریافت می‌کردند، بسیاری از آن صدها نفر جان خود را از دست نمی‌دادند. با این حال، جغرافیای پهناور و ناهموار مجمع‌الجزایر اندونزی همواره یک مانع بزرگ بوده است.[1]

غلبه بر چالش‌های زیرساختی

سیستم‌های هشدار زودهنگام سنتی به شدت به شبکه‌های تلفن همراه یا آژیرهای اختصاصی وابسته‌اند. با این وجود، زلزله‌ها غالباً در همان ثانیه‌های نخست زیرساخت‌های مخابراتی را قطع می‌کنند و هشدارهای دیجیتال را دقیقاً زمانی که بیشترین نیاز به آن‌ها وجود دارد، از کار می‌اندازند.

نصب و نگهداری یک شبکه سراسری آژیر خطر برای بسیاری از کشورهای در حال توسعه هزینه‌ای گزاف به همراه دارد. اینوئه در گفتگو با خبرنگاران توضیح داد که برای هر زیرساخت مرتبط با بلایای طبیعی، مسئله نگهداری و تعمیرات مداوم، بزرگ‌ترین چالش پیش رو است.[1]

بلندگوهای مساجد به طور همزمان مشکل توزیع و نگهداری را حل می‌کنند. از آنجا که این تجهیزات روزانه پنج بار برای پخش اذان استفاده می‌شوند، جوامع محلی بدون نیاز به بودجه دولتی، اطمینان حاصل می‌کنند که آن‌ها همیشه در بهترین وضعیت عملکردی قرار دارند.[1]

اندی اکا ساکیا، پژوهشگر ارشد آژانس ملی تحقیقات و نوآوری اندونزی، این ابتکار را یک پیشرفت بالقوه بزرگ توصیف کرد. او تاکید کرد که سرعت بالای امواج لرزه‌ای به این معناست که جوامع واقع در ۵۰ کیلومتری کانون زلزله، ممکن است تنها پنج تا ده ثانیه برای واکنش فرصت داشته باشند.

معماری فنی و عملکرد سامانه

معماری فنی این سیستم بر شبکه‌ای از لرزه‌سنج‌های بسیار حساس استوار است که در نزدیکی گسل‌های شناخته‌شده قرار گرفته‌اند. هنگام وقوع گسیختگی، این حسگرها امواج اولیه را که سریع‌تر حرکت می‌کنند اما مخرب نیستند، پیش از رسیدن امواج ثانویه ویرانگر تشخیص می‌دهند.

داده‌های ثبت‌شده بلافاصله توسط الگوریتم‌هایی پردازش می‌شوند که بزرگی زلزله و منطقه احتمالی تحت تاثیر را محاسبه می‌کنند. اگر سطح تهدید از یک آستانه مشخص فراتر رود، یک سیگنال خودکار از طریق فرکانس‌های رادیویی به مساجد متصل به شبکه ارسال می‌شود.

با دریافت این سیگنال، یک دستگاه تخصصی که در سیستم صوتی مسجد نصب شده است، ورودی استاندارد را قطع می‌کند. این دستگاه بلافاصله یک آژیر خطر بلند و متمایز را پخش کرده و پس از آن دستورالعمل‌های خودکار تخلیه را به زبان محلی اعلام می‌کند.

این پروژه که با حمایت برنامه کمک‌های توسعه رسمی ژاپن اجرا می‌شود، در حال حاضر در مرحله نمونه اولیه قرار دارد و هنوز هشدارهای عمومی صادر نمی‌کند. این آزمایش تا سال ۲۰۳۰ ادامه خواهد داشت و به تدریج از جاکارتا به سایر مناطق پرخطر گسترش می‌یابد.

الگوبرداری جهانی از یک ایده بومی

مفهوم استفاده مجدد از زیرساخت‌های مذهبی برای مدیریت بحران، در خارج از آسیای جنوب شرقی نیز در حال گسترش است. در اوایل سال ۲۰۲۶، برنامه توسعه سازمان ملل متحد در پروژه‌ای مشابه با وزارت شرایط اضطراری ازبکستان همکاری کرد.

در ازبکستان، دستگاه‌های هشداردهنده تخصصی تا مارس ۲۰۲۶ در ۲۷۲ مسجد در هفت منطقه مختلف نصب شدند. این سیستم‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که به ساکنان مناطق کوهستانی درباره وقوع سیل، جریان‌های گل‌ولای، رانش زمین و سقوط بهمن هشدار دهند.

برنامه توسعه سازمان ملل خاطرنشان کرد که انتخاب مساجد یک تصمیم استراتژیک بوده است، زیرا آن‌ها به طور سنتی به عنوان نهادهای اجتماعی معتبر با نفوذ قابل‌توجه شناخته می‌شوند. این اعتماد اجتماعی در لحظات پرالتهاب اولیه یک بلایای طبیعی، عاملی حیاتی است.

برای کشورهایی مانند ایران که همزمان دارای خطر لرزه‌خیزی بالا و شبکه گسترده‌ای از مساجد فعال هستند، طرح آزمایشی اندونزی یک مدل بسیار قابل تکرار ارائه می‌دهد. ادغام دارایی‌های فرهنگی محلی در مدیریت بحران ملی می‌تواند هزینه‌های ایمنی عمومی را به شدت کاهش دهد.[2]

چشم‌انداز آینده تاب‌آوری شهری

در حالی که سونامی‌ها اغلب از دقایق یا ساعت‌ها قبل قابل پیش‌بینی هستند، هشدار زودهنگام زلزله همچنان بازی ثانیه‌هاست. با این حال، همین چند ثانیه برای توقف خودکار قطارها، قطع شیرهای گاز و پناه گرفتن ایمن شهروندان کفایت می‌کند.

تیم تحقیقاتی مشترک همچنین در حال بررسی ادغام سیستم‌های پخش عمومی مدارس و پخش سنتی رادیو و تلویزیون در این شبکه است. یک رویکرد چندلایه تضمین می‌کند که در صورت خرابی یک کانال ارتباطی، کانال‌های جایگزین به کار خود ادامه دهند.

با نزدیک شدن به هدف‌گذاری سال ۲۰۳۰ برای اجرای سراسری، تمرکز از امکان‌سنجی فنی به آموزش عمومی تغییر خواهد کرد. یک هشدار زودهنگام تنها زمانی موثر است که جمعیت به طور غریزی بداند هنگام به صدا درآمدن آژیر چه واکنشی نشان دهد.

در نهایت، موفقیت این ابتکار نه با پیچیدگی حسگرها، بلکه با میزان تاب‌آوری جوامعی که از آن‌ها محافظت می‌کنند سنجیده خواهد شد. تلفیق لرزه‌شناسی مدرن با مراکز سنتی اجتماعات، نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم در آمادگی در برابر بلایای طبیعی است.[2]