تلف شدن یک خرس ماده بر اثر برخورد با خودرو در بزرگراه شیراز-اصفهان

برخی از طراحان زیرساخت‌های جاده‌ای و مهندسان عمران استدلال می‌کنند که عبور بزرگراه‌های ترانزیتی از حاشیه مناطق حفاظت‌شده، در صورت رعایت حریم قانونی و نصب علائم، تهدیدی جدی برای حیات‌وحش ایجاد نمی‌کند. اما تلف شدن دلخراش یک قلاده خرس در استان فارس، خطای محاسباتی این رویکرد و آسیب‌پذیری شدید زیستگاه‌ها را به وضوح در برابر چشمان همگان قرار داد.[1]

روز پنج‌شنبه، ۱۶ مهر ۱۴۰۵، گزارش‌های نگران‌کننده‌ای از سوی شهروندان و رانندگان عبوری مبنی بر وقوع یک تصادف مرگبار در محدوده سیوند به دست مقامات رسید. محیط‌بانان یگان حفاظت شهرستان مرودشت بلافاصله به محل حادثه در مجاورت بزرگراه پرتردد شیراز-اصفهان اعزام شدند تا وضعیت را از نزدیک ارزیابی و مستندسازی کنند.[1][2]

لیلا جولایی، رئیس اداره حفاظت و مدیریت امور حیات‌وحش محیط زیست استان فارس، جزئیات این حادثه تلخ را برای رسانه‌ها تشریح کرد. او به طور رسمی اعلام نمود که بررسی‌های اولیه میدانی نشان می‌دهد حیوان تلف‌شده، یک قلاده خرس ماده بالغ بوده که متاسفانه بر اثر برخورد شدید با خودروهای عبوری جان خود را از دست داده است.[1]

این حادثه ناگوار دقیقا در نزدیکی منطقه شکارممنوع کوه خرسی به وقوع پیوسته است. مجاورت مستقیم این زیستگاه طبیعی و بکر با دو شریان مهم ارتباطی کشور، یعنی بزرگراه شیراز-اصفهان و همچنین خط راه‌آهن سراسری شیراز، این محدوده جغرافیایی را به یکی از نقاط به شدت نگران‌کننده و پرخطر از نظر تلفات جاده‌ای تبدیل کرده است.[2]

زنگ خطری برای زیستگاه‌های طبیعی

تقاطع مسیرهای ترانزیتی پرسرعت با کریدورهای تاریخی و مهاجرتی حیات‌وحش، همواره یکی از عوامل اصلی و مخرب در کاهش جمعیت گونه‌های ارزشمند جانوری بوده است. منطقه کوه خرسی نیز به دلیل توسعه شتاب‌زده زیرساخت‌های حمل‌ونقل، اکنون با چالش جدی گسست زیستگاهی و انزوای اکولوژیک مواجه شده است.[1][3]

جولایی با اشاره به این شرایط بحرانی و شکننده، تاکید کرد که تکرار پیاپی چنین حوادث تلخی، ضرورت بررسی دقیق و بازنگری در راهکارهای کاهش برخورد وسایل نقلیه با جانوران را بیش از پیش افزایش می‌دهد. به گفته وی، تامین ایمنی مسیرهای عبوری باید با جدیت و سرمایه‌گذاری بیشتری از سوی نهادهای متولی دنبال شود.[1]

کارشناسان مستقل محیط زیست بر این باورند که بدون مداخله فوری و مهندسی مجدد، این بزرگراه همچنان به عنوان یک تله مرگبار برای حیات‌وحش منطقه عمل خواهد کرد. تردد شبانه خودروهای سنگین و سبک با سرعت‌های غیرمجاز و گاه بالای ۱۱۰ کیلومتر بر ساعت، عملا فرصت هرگونه واکنش به موقع را هم از حیوان سرگردان و هم از راننده می‌گیرد.[3]

رئیس اداره حفاظت حیات‌وحش فارس، راهکارهای مشخص و کاربردی را برای کنترل این بحران فزاینده پیشنهاد داد. او کاهش اجباری سرعت در محدوده‌های مجاور زیستگاه‌ها، توجه دقیق رانندگان به علائم هشداردهنده و همچنین پیش‌بینی تمهیدات فیزیکی ایمن برای عبور جانوران را از مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه و ضروری دانست.[1][2]

پیامدهای اکولوژیک تلفات جاده‌ای

از دست رفتن یک خرس ماده در چرخه طبیعت، ضربه‌ای جبران‌ناپذیر و عمیق به پویایی جمعیت این گونه در منطقه وارد می‌کند. خرس‌های ماده نقش محوری و بی‌بدیلی در زادآوری، تربیت توله‌ها و حفظ بقای نسل در زیستگاه‌های محدود و به شدت تکه‌تکه‌شده رشته‌کوه‌های زاگرس ایفا می‌کنند.[2]

خرس قهوه‌ای به عنوان یک گونه چتر در اکوسیستم، نیازمند قلمرو بسیار وسیعی برای جستجوی منابع غذایی و جفت‌یابی فصلی است. محصور شدن تدریجی این حیوانات در میان شبکه‌ای از جاده‌های آسفالته و زمین‌های کشاورزی، آن‌ها را به ناچار مجبور به عبور از مسیرهای خطرناک و پرتردد انسانی می‌کند.[1][3]

انزوای جمعیت‌های حیات‌وحش در جزایر زیستگاهی، نه تنها خطر تصادفات مستقیم را به شدت افزایش می‌دهد، بلکه در درازمدت به کاهش تنوع ژنتیکی و هم‌خونی منجر می‌شود. این مسئله نگران‌کننده، مقاومت طبیعی گونه‌ها را در برابر شیوع بیماری‌های واگیردار و پیامدهای تغییرات اقلیمی به شدت تضعیف می‌نماید.[2]

علاوه بر معضل تلفات جاده‌ای، خشکسالی‌های پی‌درپی و کاهش شدید منابع غذایی طبیعی در ارتفاعات، خرس‌ها را برای یافتن آب و غذا به سمت مناطق پایین‌دست و حاشیه روستاها می‌کشاند. این تغییر رفتار اجباری، احتمال تقابل مستقیم انسان و حیات‌وحش را به شکل چشمگیری در سال‌های اخیر بالا برده است.[3]

نیاز به زیرساخت‌های دوستدار محیط‌زیست

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، احداث روگذرها و زیرگذر‌های سبز و اختصاصی با عرض مناسب برای عبور ایمن حیات‌وحش، یک الزام قانونی و غیرقابل چشم‌پوشی در تمامی پروژه‌های کلان راه‌سازی است. اما در ایران، جای خالی این زیرساخت‌های حیاتی در بیشتر بزرگراه‌های تازه‌تاسیس به شدت احساس می‌شود.[1]

پیش‌بینی و اجرای تمهیدات ایمن برای عبور جانوران، نیازمند همکاری نزدیک، مستمر و بین‌بخشی میان وزارت راه و شهرسازی و سازمان حفاظت محیط زیست است. این هماهنگی‌های استراتژیک باید حتما پیش از آغاز عملیات اجرایی پروژه‌های عمرانی و دقیقا در مرحله مکان‌یابی و طراحی مسیر صورت گیرد.[2]

فنس‌کشی استاندارد در حاشیه کریدورهای حساس زیست‌محیطی و هدایت هدفمند حیوانات به سمت گذرگاه‌های امن، یکی از موثرترین و اثبات‌شده‌ترین روش‌ها در سطح جهان برای کاهش تلفات است. اجرای این طرح‌ها اگرچه در ابتدا هزینه‌بر به نظر می‌رسد، اما در نهایت از نابودی سرمایه‌های بی‌بدیل طبیعی کشور جلوگیری می‌کند.[1][3]

نصب تابلوهای هشداردهنده هوشمند و الکترونیکی که با استفاده از سنسورهای تشخیص حرکت حیوانات، محدودیت سرعت متغیر را به رانندگان اعلام می‌کنند، می‌تواند به عنوان یک راهکار فناورانه، کوتاه‌مدت و زودبازده در نقاط حادثه‌خیز و تاریک استان فارس به کار گرفته شود.[2]

گام‌های بعدی برای حفظ تنوع زیستی

حفاظت موثر از جمعیت شکننده خرس قهوه‌ای در استان فارس، نیازمند تغییر نگرش اساسی در سیاست‌گذاری‌های کلان توسعه پایدار است. احداث جاده‌های جدید نباید به قیمت نابودی کامل و بی‌بازگشت زیستگاه‌هایی تمام شوند که برای هزاران سال پناهگاه امن و طبیعی حیات‌وحش بوده‌اند.[1]

آموزش و آگاهی‌بخشی مستمر به جوامع محلی و رانندگان خودروهای ترانزیتی نیز نقشی کلیدی و غیرقابل انکار در کاهش این حوادث تلخ دارد. رانندگان باید به این باور برسند که هنگام عبور از حریم مناطق شکارممنوع، مهمان زیستگاه حیوانات هستند و احتیاط شرط اول و آخر تردد است.[3]

سازمان‌های مردم‌نهاد و فعالان دلسوز محیط زیست به تازگی از مسئولان ارشد استانی خواسته‌اند تا بودجه ویژه‌ای برای ایمن‌سازی حاشیه منطقه کوه خرسی اختصاص دهند. این مطالبه عمومی و فزاینده، نشان‌دهنده افزایش سطح آگاهی و حساسیت جامعه نسبت به حفظ میراث طبیعی و محیط زیست است.[2]

در نهایت، بقای خرس‌های باشکوه زاگرس در گرو تصمیمات مدیریتی امروز ماست. اگر اقدامات عملی، علمی و فوری برای کاهش تعارضات جاده‌ای صورت نگیرد، در آینده‌ای نه چندان دور تنها نامی از این گونه‌های ارزشمند در کتاب‌های تاریخ طبیعی و خاطرات گذشتگان باقی خواهد ماند.[1][3]