راهکارهای منطقه‌ای و ملی برای مقابله با ریزگردها: منشأ طوفان‌های گرد و غبار در ایران و خاورمیانه چیست؟

طوفان‌های گرد و غبار (SDS) به یکی از چالش‌های اصلی زیست‌محیطی و اقتصادی در خاورمیانه تبدیل شده‌اند. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، این پدیده سالانه بیش از ۱۵۰ میلیارد دلار خسارت به زیرساخت‌ها، کشاورزی و سلامت عمومی در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا (MENA) وارد می‌کند. ذرات معلق با قطر کمتر از ۰.۰۵ میلی‌متر می‌توانند هزاران کیلومتر در هوا جابه‌جا شوند و مرزهای جغرافیایی را به راحتی نادیده بگیرند.[1]

مکانیسم شکل‌گیری این طوفان‌ها به ترکیب بادهای شدید و خاک‌های خشک و فاقد پوشش گیاهی وابسته است. برخلاف طوفان‌های شن که ذرات درشت‌تری دارند و معمولاً در فواصل کوتاه ته‌نشین می‌شوند، ریزگردها به دلیل وزن بسیار کم به لایه‌های بالایی جو نفوذ کرده و توسط جریان‌های هوایی قدرتمند مانند بادهای «شمال» (Shamal) در عراق و خلیج فارس در سطح منطقه پخش می‌شوند.[1]

در داخل ایران، خشک شدن تالاب‌ها و دریاچه‌ها یکی از عوامل اصلی تولید ریزگرد است. به عنوان مثال، کاهش سطح آب در تالاب هامون در مرز ایران و افغانستان و همچنین خشک شدن بخش‌هایی از جلگه‌های استان خوزستان، کانون‌های داخلی مهمی برای تولید گرد و غبار ایجاد کرده‌اند. کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که از بین رفتن پهنه‌های آبی می‌تواند انتشار گرد و غبار را به شدت افزایش دهد و خاک بستر این مناطق را در معرض فرسایش بادی قرار دهد.[2]

با این حال، بخش عمده‌ای از ریزگردهایی که آسمان شهرهای ایران را تیره می‌کنند، منشأ خارجی دارند. برآوردها نشان می‌دهد که حدود ۳۰۰ میلیون هکتار از اراضی کشورهای همسایه، پتانسیل تولید گرد و غبار را دارند که سالانه میلیون‌ها تن از این ذرات را به سمت مرزهای ایران روانه می‌کنند. این حجم عظیم از ذرات معلق، نیازمند یک رویکرد فرامرزی برای مدیریت است.[2]

عراق و سوریه دو کانون اصلی خارجی برای ریزگردهای ورودی به ایران محسوب می‌شوند. دهه‌ها جنگ، رها شدن اراضی کشاورزی، و کاهش حق‌آبه رودخانه‌های دجله و فرات به دلیل سدسازی‌های گسترده در کشورهای بالادست، پوشش گیاهی این مناطق را به شدت کاهش داده است. خشکاندن تالاب‌های بین‌النهرین در دهه ۱۹۵۰ میلادی نیز یکی از ریشه‌های تاریخی این بحران به شمار می‌رود که تعادل اکولوژیک منطقه را بر هم زد.[1]

علاوه بر عراق و سوریه، بیابان‌های عربستان سعودی و حتی صحرای بزرگ آفریقا نیز در تولید ریزگردهای منطقه نقش دارند. سالانه حدود دو میلیارد تن گرد و غبار وارد جو زمین می‌شود که بخش قابل توجهی از آن ناشی از فعالیت‌های انسانی، تخریب سرزمین و سوءمدیریت منابع آب است. این ذرات نه تنها بر کیفیت هوا تاثیر می‌گذارند، بلکه الگوهای بارش و دمای منطقه‌ای را نیز دستخوش تغییر می‌کنند.[3][4]

پیامدهای این طوفان‌ها بسیار فراتر از کاهش دید افقی در جاده‌ها و لغو پروازها است. ذرات ریزگرد می‌توانند فلزات سنگین، باکتری‌ها و آلاینده‌های شیمیایی را با خود حمل کنند که منجر به افزایش شدید بیماری‌های تنفسی و قلبی-عروقی در میان شهروندان می‌شود. در بخش کشاورزی نیز، نشستن لایه‌های ضخیم گرد و غبار بر روی برگ گیاهان، فرآیند فتوسنتز را مختل کرده و با از بین بردن خاک حاصلخیز، امنیت غذایی منطقه را به خطر می‌اندازد.[1]

برای مقابله با این بحران، راهکارهای متعددی در سطح ملی و منطقه‌ای پیشنهاد و در حال اجرا است. یکی از موثرترین روش‌ها، تثبیت خاک از طریق ایجاد کمربندهای سبز و کاشت گونه‌های گیاهی مقاوم به خشکی است. محققان در حال اجرای پروژه‌هایی برای کاشت گیاهان بومی مانند «گز» (Tamarix) در کانون‌های بحرانی جنوب عراق هستند تا از حرکت شن‌های روان و برخاستن گرد و غبار جلوگیری کنند.

مدیریت پایدار منابع آب، راهکار حیاتی دیگری است که باید در کنار تثبیت بیولوژیک خاک دنبال شود. احیای تالاب‌ها و تامین حق‌آبه‌های زیست‌محیطی رودخانه‌ها می‌تواند رطوبت خاک را حفظ کرده و چسبندگی ذرات را افزایش دهد. این امر نیازمند دیپلماسی فعال آب میان کشورهای حوضه آبریز دجله و فرات است تا تخصیص عادلانه منابع آبی تضمین گردد.[1][4]

دیپلماسی محیط‌زیستی در سال‌های اخیر شتاب بیشتری گرفته است. در اواسط سال ۲۰۲۲، ایران، عراق و سوریه تفاهم‌نامه‌ای را برای مقابله مشترک با طوفان‌های گرد و غبار امضا کردند. هدف از این توافق، تبادل داده‌های هواشناسی، نقشه‌برداری دقیق از کانون‌های بحرانی و اجرای پروژه‌های مشترک بیابان‌زایی در مناطقی است که بیشترین سهم را در تولید ریزگرد دارند.[2]

توسعه سیستم‌های هشدار زودهنگام نیز به عنوان یک اقدام سازگارانه در دستور کار کشورهای منطقه قرار گرفته است. در جریان کنفرانس COP16 در دسامبر ۲۰۲۴، عربستان سعودی از یک طرح ۱۰ میلیون دلاری برای تقویت شبکه‌های پایش و هشدار زودهنگام طوفان‌های گرد و غبار تحت نظارت سازمان جهانی هواشناسی (WMO) رونمایی کرد. این سیستم‌ها به دولت‌ها و شهروندان کمک می‌کنند تا پیش از وقوع طوفان، آمادگی لازم را کسب کنند.[3]

مقابله با ریزگردها نیازمند یک اراده سیاسی مستمر، همکاری‌های فرامرزی و سرمایه‌گذاری‌های کلان است. سازمان ملل متحد دهه ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴ را به عنوان دهه مقابله با طوفان‌های شن و گرد و غبار نام‌گذاری کرده است تا توجه جهانی را به این بحران خاموش جلب کند. بدون تغییر در الگوهای مصرف آب و احیای اکوسیستم‌های تخریب‌شده، خاورمیانه همچنان در زیر سایه سنگین ریزگردها باقی خواهد ماند.[4]