چگونه عبور از مرز ۲۰ تا ۲۵ درصدی جنگل‌زدایی، آمازون را به ساوانا تبدیل می‌کند

جنگلی به وسعت ایالات متحده، نیمی از بارندگی خود را از طریق چرخه پیوسته تعرق تولید می‌کند. حوضه آمازون با وسعتی بالغ بر ۲٫۵ میلیون مایل مربع، به عنوان یک پمپ آب عظیم و خودکفا عمل می‌کند. درختان، رطوبت را از خاک بیرون کشیده و در جو رها می‌کنند و بدین ترتیب سیستم‌های آب‌وهوایی لازم برای بقای این اکوسیستم را شکل می‌دهند.[5]

این موتور بیولوژیکی برای عملکرد خود به حجم بحرانی از پوشش پیوسته تاج‌درختان نیاز دارد. زمانی که بخش بزرگی از جنگل پاک‌تراشی می‌شود، فاصله بین درختانِ در حال تعرق افزایش یافته و حجم بارندگی بازیافتی افت می‌کند. در نتیجه، سیستم شروع به خشک شدن کرده و از یک جنگل بارانی سرسبز به یک ساوانای تخریب‌شده و مستعد آتش‌سوزی تغییر حالت می‌دهد.[1][5]

مرز دقیق این فروپاشی موضوع مطالعات گسترده‌ای بوده است. در مقاله‌ای برجسته که در نشریه «Science Advances» منتشر شد، پژوهشگرانی به نام‌های توماس لاوجوی و کارلوس نوبره ثابت کردند که نقطه بی‌بازگشت آمازون در نرخ جنگل‌زدایی ۲۰ تا ۲۵ درصدی قرار دارد.[1]

نویسندگان این مقاله با تاکید بر اینکه سیاست‌گذاران باید مناطق پاک‌تراشی‌شده را بسیار پایین‌تر از مرز ۲۰ درصد نگه دارند، نوشتند: «ما معتقدیم مسیر منطقی نه تنها مهار جدی جنگل‌زدایی بیشتر است، بلکه باید یک حاشیه امن در برابر نقطه بی‌بازگشت آمازون نیز بازسازی شود.»[1]

در حال حاضر، این حوضه حدود ۱۷ درصد از پوشش درختی اولیه خود را از دست داده است که آن را به شکلی خطرناک به مرز پایینی این آستانه نزدیک می‌کند. مکانیسمی که این تغییر را پیش می‌برد، صرفاً فقدان درختان نیست، بلکه دگرگونی اقلیم خرد منطقه‌ای است.[5]

بدون اثر خنک‌کننده تعرق، دماهای محلی افزایش می‌یابد. فصل خشک طولانی‌تر شده که این امر درختان باقی‌مانده را تحت تنش قرار داده و مرگ‌ومیر آن‌ها را بالا می‌برد. این وضعیت یک حلقه بازخورد ایجاد می‌کند: درختان کمتر به معنای باران کمتر است که آن نیز به نوبه خود به کاهش بیشتر درختان می‌انجامد.[1][2]

داده‌های اخیر نشان می‌دهد که این آستانه ۲۰ تا ۲۵ درصدی ثابت نیست. مطالعه‌ای که در ماه مه ۲۰۲۶ در نشریه «Nature» منتشر شد، نشان می‌دهد که گرمایش زمین تعامل مستقیمی با از دست رفتن پوشش محلی تاج‌درختان دارد و عملاً آستانه آغاز ساوانایی شدن را پایین می‌آورد.[2]

پژوهشگران در «موسسه تحقیقات تاثیرات اقلیمی پوتسدام» این متغیرهای در هم‌تنیده را تحلیل کردند. یافته‌های آن‌ها نشان می‌دهد که جنگل‌زدایی، آستانه تخریب آمازون را به زیر ۲ درجه سانتی‌گراد گرمایش جهانی کاهش می‌دهد.[3]

اگر سیاره به آن مرز گرمایش ۲ درجه‌ای برسد، جنگل نمی‌تواند خود را حفظ کند، حتی اگر جنگل‌زدایی در سطوح فعلی متوقف شود. تنش ترکیبیِ گرمای محیط و کاهش بازیافت رطوبت، روند خشک شدن را تسریع می‌کند.[3]

پایگاه خبری «Mongabay» گزارش می‌دهد که با روندهای فعلی، ترکیب جنگل‌زدایی و گرمایش می‌تواند آمازون را تا دهه ۲۰۴۰ به این نقطه بی‌بازگشت برساند. این جدول زمانی نشان‌دهنده پنجره‌ای رو به بسته شدن برای مداخله است.[4]

برای جلوگیری از این تغییر، استراتژی‌های حفاظتی از توقف صرفِ پاک‌تراشی، به سمت احیای فعالانه حاشیه‌های تخریب‌شده در حال تغییر جهت هستند. جنگل‌کاری در بخش‌های شرقی و جنوبی که به شدت پاک‌تراشی شده‌اند بسیار حیاتی است، زیرا این مناطق به عنوان دروازه ورود رطوبت اقیانوس اطلس به داخل حوضه عمل می‌کنند.[1][6]

عدم قطعیت موجود، در توزیع فضایی این فروپاشی نهفته است. مدل‌سازان اقلیمی بر سر این موضوع بحث می‌کنند که آیا گذار به ساوانا به طور یکنواخت در سراسر حوضه رخ خواهد داد یا به لکه‌های موضعیِ تخریب‌شده تجزیه می‌شود.[2][6]

آنچه واضح باقی می‌ماند، محدودیت فیزیکی چرخه رطوبت است. آمازون را نمی‌توان صرفاً به عنوان یک منبع تامین چوب یا مرز توسعه کشاورزی مدیریت کرد؛ بلکه باید به عنوان یک سیستم هیدرولوژیک یکپارچه حفظ شود.[5][6]

سیاست‌های کاربری اراضی در آمریکای جنوبی طی دهه آینده تعیین خواهد کرد که آیا جنگل تراکم کافی برای آبیاری خود را حفظ می‌کند، یا اینکه حلقه بازخوردِ خشک شدن به روندی غیرقابل بازگشت تبدیل خواهد شد.[4][6]