استراتژی منع دسترسی/انکار منطقه: چگونه دفاع لایه‌ای عملیات نظامی را محدود می‌کند

در مارس ۱۹۹۶، هنگامی که موشک‌های بالستیک چین در آب‌های اطراف تایوان فرود آمدند، نیروی دریایی ایالات متحده دو گروه ضربت ناو هواپیمابر کلاس نیمیتز را به منطقه اعزام کرد. ورود بلامنازع قدرت دریایی آمریکا، برنامه‌ریزان نظامی پکن را وادار کرد تا یک واقعیت عملیاتی تلخ را بپذیرند: آن‌ها هیچ سازوکاری برای جلوگیری از ورود مستقیم یک دشمن برتر از نظر تکنولوژیکی به آب‌های ساحلی خود نداشتند. این درک، توسعه مفهومی را تسریع کرد که دکترین نظامی مدرن اکنون آن را «منع دسترسی/انکار منطقه» (A2/AD) می‌نامد.[1]

استراتژی A2/AD یک سیستم تسلیحاتی واحد نیست، بلکه یک معماری لایه‌بندی‌شده از حسگرها، موشک‌ها و جنگ الکترونیک است که طراحی شده تا هزینه ورود به یک عرصه جغرافیایی خاص را به شدت افزایش دهد. «منع دسترسی» به قابلیت‌های دوربردی اشاره دارد که برای جلوگیری از ورود نیروی متخاصم به یک منطقه عملیاتی طراحی شده‌اند، در حالی که «انکار منطقه» شامل سیستم‌های کوتاه‌بردی است که هدفشان محدود کردن آزادی عمل دشمن در داخل آن منطقه است.[2][5]

مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS) خاطرنشان می‌کند که اگرچه این اصطلاحات در اوایل قرن بیست‌ویکم برجسته شدند، اما مفهوم بنیادین استفاده از سلاح‌های ساحل‌پایه برای سلب کنترل دریایی، قدمتی چند صد ساله دارد. با این حال، ظهور مهمات هدایت‌شونده دقیق، هدف‌گیری ماهواره‌ای و رادارهای فراتر از افق، محیط دفاعی را از چند مایل خط ساحلی به صدها یا هزاران کیلومتر گسترش داده است.[1]

برای درک نحوه عملکرد این معماری، برنامه‌ریزان نظامی این استراتژی را به حلقه‌های تهدید متحدالمرکز تقسیم می‌کنند. حلقه بیرونی معمولاً توسط موشک‌های بالستیک ضدکشتی (ASBM) و بمب‌افکن‌های دوربرد اعمال می‌شود. سیستم‌هایی مانند DF-21D برای هدف قرار دادن شناورهای بزرگ دریایی در فواصل بیش از ۱۵۰۰ کیلومتر طراحی شده‌اند و گروه‌های ضربت ناو هواپیمابر را مجبور می‌کنند بسیار فراتر از شعاع رزمی بدون سوخت‌گیری جنگنده‌های خود (حدود ۸۰۰ کیلومتر) عملیات کنند.[1][5]

حلقه میانی از منع دسترسی به انکار منطقه تغییر فاز می‌دهد و به شدت بر سیستم‌های پدافند هوایی یکپارچه (IADS) پیشرفته متکی است. به عنوان مثال، سیستم روسی اس-۴۰۰ تریومف با حداکثر برد رهگیری تئوریک ۴۰۰ کیلومتر در برابر اهداف در ارتفاع بالا و بدون مانور به بازار عرضه می‌شود. هنگامی که این سیستم‌ها در مناطقی مانند کالینینگراد مستقر می‌شوند، میدان‌های آتش هم‌پوشانی ایجاد می‌کنند که عملیات هوایی ناتو در سراسر دریای بالتیک را پیچیده می‌سازد.[4]

منطق استراتژیک این رویکرد به شدت بر اقتصاد نامتقارن استوار است. گزارش سال ۲۰۱۷ مرکز صلاحیت قدرت هوایی مشترک (JAPCC) این دوراهی را تشریح می‌کند: کشورهای مدافع در حال سرمایه‌گذاری روی موشک‌های سطح‌به‌هوا و سطح‌به‌سطح نسبتاً ارزان‌قیمتی هستند که اغلب بین ۲ تا ۵ میلیون دلار هزینه دارند، تا پلتفرم‌های بی‌نظیر و چند میلیارد دلاری مانند ناوهای هواپیمابر و بمب‌افکن‌های پنهان‌کار را تهدید کنند.[3]

حلقه داخلی شامل پدافند هوایی کوتاه‌برد (SHORAD)، موشک‌های کروز دفاع ساحلی و شناورهای تندرو تهاجمی است. این سیستم‌ها برای هجوم دسته‌جمعی و غلبه بر هر نیرویی که موفق به نفوذ به لایه‌های بیرونی شود، طراحی شده‌اند. یک ارتش مدافع با شبکه‌سازی این سیستم‌های ناهمگون، یک سد متراکم و چنددامنه‌ای ایجاد می‌کند که برچیدن آن نیازمند منابع عظیمی است.[2]

نکته حائز اهمیت این است که تسلیحات فیزیکی تنها نیمی از معادله A2/AD را تشکیل می‌دهند. سازمان علوم و فناوری ناتو تأکید می‌کند که طیف الکترومغناطیسی نیز به همان اندازه مورد مناقشه است. یگان‌های جنگ الکترونیک (EW) برای اختلال در سیگنال‌های جی‌پی‌اس، قطع ارتباطات و کور کردن رادارهای هشدار زودهنگام هوابرد که نیروهای مهاجم برای هدف‌گیری آتشبارهای موشکی به آن‌ها متکی هستند، مستقر می‌شوند.[2]

این اتکا به طیف الکترومغناطیسی، در عین حال نقطه ضعف اصلی این معماری نیز محسوب می‌شود. یک شبکه A2/AD نیازمند جریان عظیم و پیوسته داده‌ها بین رادارهای توزیع‌شده، مراکز فرماندهی و پرتابگرهای موشک است. اگر پیوندهای داده قطع یا دستکاری شوند، رهگیرهای دوربرد عملاً کور شده و آن «حباب نفوذناپذیر» به مجموعه‌ای از آتشبارهای منزوی و آسیب‌پذیر تقلیل می‌یابد.[3][5]

تحلیل مؤسسه رند (RAND) از مزیت‌های ایالات متحده نشان می‌دهد که مقابله با A2/AD نیازمند تغییر رویه از استقرار نیروهای متمرکز سنتی به سمت عملیات‌های توزیع‌شده، پنهان‌کار و به شدت شبکه‌محور است.

پژوهشگران این مؤسسه خاطرنشان می‌کنند: «استراتژی‌های منع دسترسی با هدف جلوگیری از ورود نیروهای آمریکایی به یک عرصه عملیاتی طراحی شده‌اند، در حالی که عملیات‌های انکار منطقه با هدف جلوگیری از آزادی عمل آن‌ها در محدوده‌های تنگ‌ترِ تحت کنترل مستقیم دشمن اجرا می‌شوند.» این امر اتکا به مهمات دورایستا و زیردریایی‌های بدون سرنشین را برای برچیدن شبکه از درون به بیرون دیکته می‌کند.[5]

«زنجیره کشتار» — فرآیند یافتن، تثبیت، رهگیری، هدف‌گیری، درگیری و ارزیابی یک هدف — مرکز ثقل هر سیستم A2/AD است. استراتژی‌های تقابلی به شدت بر شکستن این زنجیره پیش از شلیک هرگونه موشکی تمرکز دارند. این امر شامل عملیات سایبری برای تضعیف فرماندهی و کنترل، و استفاده از هواگردهای پنهان‌کار برای از بین بردن رادارهای حیاتی هشدار زودهنگام است که سلاح‌های دوربردتر را هدایت می‌کنند.[3]

با وجود قابلیت‌های چشمگیر این سیستم‌ها، تحلیلگران نظامی هشدار می‌دهند که نباید مناطق A2/AD را به عنوان میدان‌های نیروی نفوذناپذیر در نظر گرفت. پروژه تهدید موشکی CSIS مشاهده می‌کند که اثربخشی عملیاتی واقعی سیستم‌هایی مانند اس-۴۰۰ در یک محیط جنگی که به شدت با اقدامات متقابل الکترونیکی اشباع شده است، اغلب از مشخصات درج‌شده در کاتالوگ‌های آن‌ها کمتر است.[4]

علاوه بر این، هندسه زمین محدودیت‌های فیزیکی شدیدی را بر رادارهای زمین‌پایه تحمیل می‌کند. از آنجا که امواج رادار در خطوط مستقیم حرکت می‌کنند، انحنای زمین یک افق راداری ایجاد می‌کند. برای هدفی که در ارتفاع ۳۰ متری پرواز می‌کند، یک رادار زمین‌پایه ممکن است تنها در فاصله ۳۰ تا ۴۰ کیلومتری قادر به شناسایی آن باشد. موشک‌های کروز در ارتفاع پایین و هواگردهای پنهان‌کار می‌توانند از این پوشش عوارض زمین برای نزدیک شدنِ بدون شناسایی بهره‌برداری کرده و حسگرهای دوربرد را به کلی دور بزنند.[2][4]

اشاعه فناوری‌های A2/AD در حال تغییر بنیادین آرایش نیروها در سطح جهانی است. کشورهایی که توانایی مالی ساخت یک نیروی دریایی آب‌های آبی سنتی یا نیروی هوایی نسل پنجم را ندارند، می‌توانند در عوض با خرید سیستم‌های موشکی آماده، مرزهای دریایی و حریم هوایی خود را ایمن ساخته و عملاً بازدارندگی استراتژیک را دموکراتیزه کنند.[1][6]

با بلوغ این فناوری، رقابت بین نیروهای انکار دسترسی و ضد انکار به دامنه‌های جدیدی از جمله فضا و فضای سایبری کشیده می‌شود. توانایی کور کردن ماهواره‌های شناسایی دشمن یا از کار انداختن شبکه‌های فرماندهی آن‌ها از طریق حملات سایبری، اکنون به اندازه برد فیزیکی موشک‌های رهگیر آن‌ها حیاتی شده است و تضمین می‌کند که محیط A2/AD برای دهه‌های متمادی به عنوان یک ویژگی تعیین‌کننده در استراتژی نظامی باقی خواهد ماند.[5][6]