تغییرات باکتریایی دهان و ریه؛ عامل تعیین‌کننده در شدت علائم کووید طولانی‌مدت

شدت علائم در کووید طولانی‌مدت تنها به میزان آسیب اولیه ویروس بستگی ندارد، بلکه در مرحله‌ای ثانویه و حیاتی تعیین می‌شود: برهم‌خوردن تعادل اکوسیستم باکتریایی در دهان و ریه‌ها. زمانی که این جوامع میکروسکوپی به سمت گونه‌های التهاب‌زا تغییر مسیر می‌دهند، سیستم ایمنی بدن در یک وضعیت هشدار مزمن و مخرب گرفتار می‌شود.[1][2]

این تغییرات باکتریایی دقیقاً همان نقطه‌ای است که مشخص می‌کند آیا یک بیمار بهبودی روانی و جسمی کاملی را تجربه خواهد کرد یا ماه‌ها با علائم ناتوان‌کننده دست‌وپنجه نرم می‌کند. درک این مرحله از بیماری بسیار امیدبخش است، زیرا برخلاف آسیب‌های ویروسی گذشته، اکوسیستم‌های باکتریایی قابل اصلاح و درمان هستند.[3][4]

یک مطالعه گسترده و جدید که این هفته در مجله تنفسی اروپا منتشر شد، نقشه دقیقی از این فرآیند بیولوژیکی ارائه داده است. پژوهشگران دانشگاه داندی، میکروبیوم دهان و دستگاه تنفسی ۷۷۱ بیمار با میانگین سنی ۵۷.۵ سال را که بین فوریه ۲۰۲۰ تا مارس ۲۰۲۱ در بیمارستان‌های بریتانیا بستری شده بودند، مورد بررسی قرار دادند.[1][2][3]

کشف الگوهای باکتریایی در بیماران

تیم تحقیقاتی شش ماه پس از ترخیص این بیماران از بیمارستان، نمونه‌های بزاق و خلط آن‌ها را جمع‌آوری کردند. آن‌ها با استفاده از توالی‌یابی پیشرفته دی‌ان‌ای، توانستند تنوع و کمیت میکروب‌های موجود در مجاری تنفسی را به دقت شناسایی کرده و یک تصویر واضح از این اکوسیستم پنهان رسم کنند.[2][5]

بیماران در این مطالعه بر اساس شدت علائم به چهار گروه مختلف تقسیم شدند. نتایج این بررسی‌ها نشان داد افرادی که در گروه شدیدترین فرم‌های کووید طولانی‌مدت قرار داشتند، تفاوت‌های بسیار فاحشی در پروفایل میکروبی دهان و ریه خود نسبت به گروه با علائم خفیف نشان دادند.[1][4]

دکتر دانیلا آلفرس دی لیما هدلی، نویسنده ارشد این مطالعه، توضیح می‌دهد: «مطالعات قبلی تغییراتی را در میکروبیوم روده نشان داده‌اند، اما کووید یک بیماری ریوی است و منطقی است که بررسی کنیم آیا میکروبیوم ریه نیز در این شرایط تغییر می‌کند یا خیر.»[2][4]

این مطالعه ارتباطات شگفت‌انگیزی را بین عدم تعادل باکتریایی خاص و علائم فیزیکی متمایز آشکار کرد. به عنوان مثال، بیمارانی که با مشکلات مداوم عصبی و شناختی، که معمولاً به عنوان «مه مغزی» شناخته می‌شود، درگیر بودند، تغییرات بسیار مشخصی را در میکروبیوم دهان خود نشان دادند.[1][5]

ارتباط میکروبیوم با علائم سیستمیک

از سوی دیگر، بیمارانی که از مشکلات گوارشی مداوم مانند حالت تهوع و از دست دادن اشتها رنج می‌بردند، اختلالات خاصی در ترکیب باکتریایی خلط و ریه خود داشتند. این یافته‌ها نشان‌دهنده مسیرهای ارتباطی پیچیده و دوطرفه بین ریه‌ها، مغز و سیستم گوارشی در بدن انسان است.[1][2]

یکی از حیاتی‌ترین یافته‌های این تحقیق، مشاهده فراوانی بیش از حد باکتری‌های تولیدکننده اسید لاکتیک در بیماران مبتلا به علائم شدید بود. این تغییر خاص در جمعیت باکتریایی، ارتباط مستقیمی با افزایش سطح پروتئین‌های التهابی در جریان خون این افراد داشت که نشان‌دهنده یک واکنش ایمنی مداوم است.[1][3]

پروفسور جیمز چالمرز، رئیس بخش تحقیقات تنفسی در دانشگاه داندی، اشاره می‌کند: «افرادی که بدترین علائم را ۵ تا ۶ ماه پس از عفونت کووید داشتند، تغییرات بزرگی در میکروبیوم دهان و ریه خود نشان دادند. این تغییرات تنها با مشکلات ریوی مرتبط نبود، بلکه با علائمی مانند مه مغزی نیز ارتباط داشت.»[2][4]

تحلیل‌های دقیق‌تر نشان داد که شاخص تنوع باکتری‌های دهانی در بیماران بدحال تا منفی ۳.۵۷ واحد و در باکتری‌های خلط تا منفی ۰.۱۲ واحد افت کرده است. در این میان، باکتری‌های مفید دهانی مانند پرووتلا و نایسریا کاهش یافته و گونه‌های التهاب‌زایی نظیر استرپتوکوک رشد فزاینده‌ای را تجربه کردند.[1]

مسیرهای جدید برای درمان و پیشگیری

این کشف از منظر بالینی بسیار اطمینان‌بخش است، زیرا یک هدف ملموس و قابل دسترس برای مداخلات پزشکی ارائه می‌دهد. در حالی که پزشکان نمی‌توانند آسیب اولیه ویروس را خنثی کنند، اما ابزارهایی مانند آنتی‌بیوتیک‌های هدفمند، پروبیوتیک‌ها و درمان‌های تنفسی برای بازسازی جوامع باکتریایی در اختیار دارند.[1][3]

این یافته‌ها نشان می‌دهند که درمان‌های آینده برای کووید طولانی‌مدت ممکن است بسیار متفاوت از رویکردهای سنتی ضد ویروسی باشند. به جای تلاش برای سرکوب سیستم ایمنی، تمرکز درمان‌ها می‌تواند بر بازگرداندن تنوع طبیعی میکروبیوم مجاری هوایی و ایجاد یک محیط سالم برای باکتری‌های مفید قرار گیرد.[2][5]

برای بیمارانی که در حال حاضر با عوارض کووید طولانی‌مدت دست‌وپنجه نرم می‌کنند، این تحقیقات نه تنها علائم فیزیکی آن‌ها را تایید می‌کند، بلکه راهکارهای مدیریتی عملی را نیز پیشنهاد می‌دهد. حفظ بهداشت دهان و دندان و حمایت از سلامت کلی میکروبیوم از طریق تغذیه، می‌تواند نقش حمایتی مهمی در روند بهبودی ایفا کند.[3][4]

با این حال، پژوهشگران با شفافیت کامل به ناشناخته‌های این معادله اکولوژیکی نیز اشاره می‌کنند. هنوز مشخص نیست که آیا این اختلالات میکروبیوم پیش از عفونت کووید-۱۹ در بدن بیماران وجود داشته و آن‌ها را مستعدتر کرده است، یا اینکه خود ویروس به طور مستقیم این جمعیت‌های باکتریایی را از بین برده است.[1][2]

گام‌های بعدی در تحقیقات پزشکی

پروفسور راکل دوارته، از انجمن تنفسی اروپا، تاکید کرد: «شش سال پس از آغاز همه‌گیری، ما هنوز به طور کامل نمی‌دانیم چرا برخی افراد به کووید طولانی‌مدت مبتلا می‌شوند. اگر این ارتباطات تایید شوند، می‌توانند راه‌های جدیدی برای پیشگیری یا درمان ناتوان‌کننده‌ترین فرم‌های این بیماری به ما نشان دهند.»[2]

گروه تحقیقاتی در بریتانیا اکنون در حال برنامه‌ریزی برای مطالعات طولی و بلندمدت است تا نحوه تکامل این جمعیت‌های باکتریایی را در طول چندین سال پیگیری کند. هدف آن‌ها این است که دریابند آیا میکروبیوم به مرور زمان خود را اصلاح می‌کند یا مداخله پزشکی برای بازگشت به حالت طبیعی کاملاً ضروری است.[1][3]

در این میان، از جامعه پزشکی خواسته شده است تا به کووید طولانی‌مدت از این دریچه اکولوژیکی جدید نگاه کنند. انتظار می‌رود کارآزمایی‌های بالینی که درمان‌های مبتنی بر اصلاح میکروبیوم را آزمایش می‌کنند، مرز بزرگ بعدی در تحقیقات مرتبط با این بیماری پیچیده باشند.[2][5]

تغییر نگاه از یک عفونت ویروسی مبهم به یک عدم تعادل باکتریایی قابل اندازه‌گیری، گام بزرگی به جلو محسوب می‌شود. این رویکرد جدید به پزشکان اجازه می‌دهد تا با استفاده از ابزارهای تشخیصی دقیق‌تر، وضعیت بیماران را ارزیابی کرده و برنامه‌های درمانی شخصی‌سازی‌شده‌تری را برای آن‌ها طراحی کنند.[3][4]

تغییر درک علمی از این بیماری، کووید طولانی‌مدت را از یک شبح ویروسی غیرقابل درمان به قلمرو اختلالات باکتریایی قابل مدیریت منتقل می‌کند. گام بعدی برای پژوهشگران، آغاز کارآزمایی‌های بالینی است تا مشخص شود کدام ترکیب از پروبیوتیک‌ها یا آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند این تعادل از دست رفته را به سریع‌ترین شکل ممکن به بیماران بازگرداند.[1][2]