پژوهش ژنتیکی گسترده نشان داد: تفاوتهای سوختوساز دارویی در بدن همه انسانها وجود دارد
بررسی جامع دادههای نزدیک به ۱۰۰ هزار نفر نشان میدهد تقریباً هر فرد حداقل دارای یک تغییر ژنتیکی است که شیوه پردازش داروها را در بدنش دگرگون میکند؛ یافتهای که لزوم بازنگری در دستورالعملهای درمانی و حرکت به سمت پزشکی شخصیسازیشده را برای تمامی تبارها پررنگ میسازد.
به قلم آریا شاد
این خبر را به اشتراک بگذارید
این تصور قدیمی که تفاوتهای ژنتیکی تأثیرگذار بر پردازش داروها پدیدههایی نادر و استثنایی هستند، با انتشار نتایج یکی از متنوعترین پروژههای ژنومی تاریخ علم کنار رفت. پژوهش بر روی اطلاعات حدود ۱۰۰ هزار نفر نشان داده است که تکتک شرکتکنندگان دستکم یک دگرگونی ژنتیکی دارند که میتواند نحوه واکنش بدن آنها به داروهای تجویزی را تغییر دهد.[1][4]
یافتههای این پژوهش که در نشریه Science Translational Medicine منتشر شده، گامی مهم به سمت تحقق پزشکی مبتنی بر ژنتیک فردی به شمار میرود. پژوهشگران با پیوند دادن توالییابی کامل ژنوم و سوابق سلامت الکترونیک ۹۸ هزار و ۵۹۰ شهروند، وضعیت ۱۶ ژن کلیدی مرتبط با پردازش دارو را بررسی کردند تا فراوانی واقعی این متغیرها را بسنجند.[3][4]
در دهههای گذشته، دانش فارماکوژنومیک بهشدت از کمبود تنوع تباری و نژادی رنج میبرد؛ چراکه شالوده بیشتر دادههای ژنتیکی بر روی افراد اروپاییتبار بنا شده بود و درباره چگونگی اثرگذاری داروها در سایر تبارها ابهامات بزرگی وجود داشت.[3]
فیلیپ ای. امپی، پژوهشگر ارشد این مطالعه از دانشگاه پیتسبرگ (University of Pittsburgh)، توضیح میدهد: «محدود بودن گستره نژادی و تباری در مطالعات گذشته همواره چالشی جدی بوده و برآوردهای بالینی از خطرات دارویی را دچار سوگیری میکرد.» او تأکید کرد که تکیه بر اطلاعات یکدست ژنتیکی، سلامت بیمارانی را که تبارشان در جامعه کمتر بازتاب یافته به خطر میاندازد.[1]
به گفته امپی، برنامه پژوهشی All of Us در مؤسسه ملی سلامت آمریکا (NIH) درست به همین هدف پایهگذاری شده است. این طرح با جذب داوطلبانی از پیشینهها و سبکهای زندگی بسیار متنوع تلاش میکند تصویری جامعتر و دقیقتر از ژنتیک و سلامت انسانی به دست آورد.[1]
تنوع بیسابقه در جامعه آماری پژوهش
تیم پژوهشی برای پیشبرد این تحلیل از دادههای تنوع ژنتیکی این طرح استفاده کرد؛ جمعیتی شامل ۴۸ هزار و ۱۱۲ نفر با تبار اروپایی، ۲۳ هزار و ۱۷۹ نفر با تبار آفریقایی، ۱۵ هزار و ۱۳۳ نفر با تبار بومی قاره آمریکا و ۲ هزار و ۱۹۹ نفر با تبار شرق آسیا.[2][4]
آنالیزهای مولکولی در این جامعه آماری گسترده نشان داد دگرگونی در ژنهای دخیل در تجزیه داروها یک ویژگی همگانی است. ۱۰۰ درصد شرکتکنندگان حداقل دارای یک متغیر ژنتیکی در این ۱۶ ژن بودند و بهطور میانگین برای هر فرد، ۹ متغیر ژنتیکی ثبت شد.[1][3]
بدن ما برای شکستن ترکیبات دارویی و آمادهسازی آنها برای دفع، به سامانهای پیچیده از آنزیمها متکی است که عمدتاً در کبد ساخته میشوند. اگر یک دگرگونی ژنتیکی ساختار یا کارایی این آنزیمها را دستخوش تغییر کند، دوز معمول و استاندارد یک دارو میتواند به سمی خطرناک یا دارویی کاملاً بیاثر تبدیل شود.[4]
این تنوعهای ژنتیکی لزوماً خودبهخود بیماریزا نیستند، بلکه تعیین میکنند بدن با چه سرعتی ترکیبات شیمیایی را بسوزاند یا دفع کند. وابسته به اینکه فرد چه تنوعی در ژنهای خود دارد، ممکن است دارو پیش از اثربخشی بهسرعت پاکسازی شود یا آنقدر کند دفع گردد که غلظت آن در بدن به حد مسمومیت برسد.[4]
پژوهشگران در خلال این بررسی موشکافانه، بیش از ۱۷ هزار جهش و متغیر ژنتیکی تازه را شناسایی کردند. آنها همچنین فراوانی متغیرهای مرتبط با متابولیسم دارویی را در تبارهایی گزارش دادند که تاکنون هیچ داده معتبری از آنها در دست نبود؛ اقدامی که دانش پایه پزشکی فردی را گسترش چشمگیری بخشید.[1][4]
پیامدهای ملموس در درمان بالینی روزمره
این یافتههای آزمایشگاهی مستقیماً در عمل بالینی نیز نمود پیدا کردهاند. وقتی محققان نتایج ژنتیکی را با پرونده پزشکی افراد تطبیق دادند، متوجه شدند ۲۴.۴ درصد شرکتکنندگان پیشتر دستکم یک داروی اثرپذیر از همان دگرگونیهای ژنتیکی خاص خود را مصرف کرده بودند.[3][4]
داروهای شناساییشده در این بررسی، نسخههایی بسیار رایج و پراستفاده برای کنترل بیماریهای معمول هستند؛ از جمله داروی ضدتهوع اندانسترون، مسکن پرکاربرد ایبوپروفن، و داروی کاهنده چربی خون آتورواستاتین که سالانه برای میلیونها نفر در سراسر جهان تجویز میشوند.[1]
داروهای کاهنده اسید معده، بهویژه امپرازول و پانتوپرازول، نیز در زمره پرمصرفترین اقلامی بودند که اثرگذاری آنها تحت تأثیر تفاوتهای ژنتیکی قرار میگرفت. در بیمارانی که ژنهای خاصی دارند، دوزهای معمول این داروها ممکن است کمترین تسکینی ایجاد نکند و پزشک را ناچار سازد بدون آگاهی از دلیل زیستی ماجرا، دوز را تغییر دهد.[1][4]
افرادی که از دیدگاه ژنتیکی «متابولایزر فوقسریع» به شمار میروند، برخی داروها را چنان بهسرعت پردازش میکنند که ماده دارویی پیش از ایجاد اثر درمانی از جریان خون خارج میشود. در نقطه مقابل، افراد دارای نقص آنزیمی یا «متابولایزر ضعیف»، ظرفیت لازم برای پاکسازی دارو را ندارند و تجمع ماده در بدن آنها میتواند واکنشهای جانبی شدیدی پدید آورد.[4]
امپی یادآور شد: «عوامل پرشماری بر پاسخ بیمار به دارو اثر میگذارند، اما یافتههای ما نشان میدهد که ژنتیک برای بخش بزرگی از بیماران متغیری بسیار مهم و تعیینکننده است.» او تأکید کرد که بهرهگیری از پزشکی دقیق در نسخهنویسیهای روزمره ارزش کاربردی آنی دارد.[1]
ترمیم نقاط کور و تاریخی علم ژنتیک
نکته بسیار کلیدی پژوهش این بود که درصد فراوانی متغیرها در گروههای با تنوع نژادی، تفاوت فاحشی با پایگاه دادههای مرجعی داشت که سالها برای تدوین راهنماهای پزشکی مورد استفاده قرار میگرفتند. این انحراف آماری، نقاط کور گسترده ناشی از تحقیقات انحصاری بر روی جمعیتهای تکتباری را آشکار ساخت.[3][4]
بهعنوان نمونه، شیوع متغیرهای مربوط به ژن کلیدی SLCO1B1 در میان افراد آفریقاییتبار اختلاف معناداری با پایگاههای داده قبلی نشان داد. این ژن میزان جذب داروهای استاتین توسط کبد را کنترل میکند و ناآگاهی از درصد شیوع واقعی آن، خطر مسمومیت کبدی را در این جوامع پنهان میکرد.[3][4]
با دربرگیری تبارهای مختلف در توالییابیهای ژنومی، این کاستیهای تاریخی سرانجام برطرف خواهند شد. شفاف شدن شیوع واقعی این متغیرها، امکان تدوین دستورالعملهای دارویی مطمئنتر و منطبق با زمینه ژنتیکی تمامی افراد را فراهم میآورد.[3]
آنخل کاراسدو آلوارز، متخصص پزشکی ژنومیک در دانشگاه سانتیاگو د کومپوستلا (University of Santiago de Compostela)، وفور بالای این متغیرهای ژنتیکیِ نیازمند مداخله را برای نظام سلامت امروزی بسیار تعیینکننده دانست و گفت این نتایج نیاز به انجام مطالعات ارزیابی اثربخشی اقتصادی آزمایشهای ژنتیکی پیشگیرانه را توجیه میکند.[2]
کاراسدو آلوارز افزود که غربالگری فارماکوژنتیک و هشدارهای خودکار در سامانههای پرونده الکترونیک سلامت بهزودی به ابزاری الزامی برای پزشکان تبدیل خواهند شد؛ سامانههایی که اگر پزشکی دارویی در تضاد با ساختار ژنتیکی بیمار تجویز کند، بیدرنگ هشدار میدهند.[2]
افق پیشروی شیوههای تجویز دارو
ورود این اطلاعات متنوع به بانکهای دانش پزشکی به اجرای گستردهتر طب شخصی شتاب میبخشد. هماکنون بیش از ۳۰۰ قلم دارو دارای بروشور و راهنمای هشدار درباره برهمکنشهای ژنتیکی هستند که نشان میدهد بررسیهای ژنتیکی تا چه اندازه در مصرف ایمن آنها راهگشاست.[1][4]
یک نمونه برجسته، داروی شیمیدرمانی برای سرطان روده بزرگ است که در صورت وجود یک جهش ژنتیکی مشخص، در حدود ۸ درصد بیماران موجب مسمومیتهای شدید و تهدیدکننده حیات میشود. با اتکا به شواهد مستند، امروزه پیش از آغاز درمان این بیماران حتماً آزمایش ژنتیک انجام میگیرد.[1]
هدف غایی فارماکوژنومیک تعمیم همین سطح از پایش پیشگیرانه به داروهای مصرفی روزمره است. با کاهش مداوم هزینههای توالییابی دیانای، صاحبنظران پیشبینی میکنند که چک کردن پروفایل ژنتیکی بیمار پیش از نوشتن نسخه، درست مثل پرسیدن سابقه حساسیت دارویی به رویهای عادی بدل خواهد شد.[1]
با این همه، پیادهسازی چنین چشماندازی به ارتقای جدی زیرساختهای بهداشتی نیاز دارد. مراکز درمانی باید ساختاری ایمن برای نگهداری دادههای ژنومی مهیا کنند و پزشکان نیز برای تفسیر درست هشدارهای ژنتیکی در فرصت کوتاه ویزیت، دورههای آموزشی لازم را بگذرانند.[2]
از سوی دیگر، هشدارها باید در پروندههای سلامت طوری ساماندهی شوند که کادر درمان دچار «فرسودگی ناشی از تعدد هشدار» نشوند. اگر سیستم برای هر تداخل ژنتیکی کماهمیتی پیام هشدار صادر کند، پزشکان ممکن است پیامها را نادیده بگیرند که این موضوع کارایی سیستم ایمنی را مختل میکند.[2]
پژوهشگران خاطرنشان میکنند که ژنتیک تنها یک تکه از پازل پیچیده تجویز دارو است. سن بیمار، عملکرد کلیه و کبد، رژیم غذایی و تداخل با داروهای دیگر همگی بر بستر ژنتیکی سوار میشوند؛ یعنی نتایج ژنتیک باید دید بالینی پزشک را تقویت کند، نه اینکه کاملاً جایگزین تصمیمگیری او شود.[1][2]
پژوهشگران خاطرنشان میکنند که ژنتیک تنها یک تکه از پازل پیچیده تجویز دارو است.
نکات کلیدی
- پژوهشگران دادههای توالییابی کامل ژنوم و پرونده سلامت ۹۸ هزار و ۵۹۰ شرکتکننده با تبارهای مختلف را در طرح پژوهشی All of Us وابسته به مؤسسه ملی سلامت آمریکا ارزیابی کردند.
- تکتک افراد شرکتکننده دستکم یک تغییر ساختاری در ۱۶ ژن تنظیمکننده پاسخ به دارو داشتند و میانگین این دگرگونیها ۹ متغیر برای هر نفر بود.
- نزدیک به یکچهارم افراد سابقه مصرف دارویی را داشتند که اثربخشی یا عوارض آن مستقیماً با وضعیت ژنتیکی آنها مرتبط بوده است.
- این مطالعه نقاط کور بزرگی را در دستورالعملهای بالینی کنونی آشکار کرد؛ راهنماهایی که پیشتر تنها بر مبنای جوامع تکتباری اروپایی تدوین شده بودند.
آنچه نمیدانیم
- سرعت و توانایی سیستمهای درمانی برای ادغام هشدارهای هوشمند فارماکوژنومیک در پروندههای سلامت الکترونیک، بدون آنکه موجب فرسودگی و بیتوجهی کادر درمان شوند.
- اینکه آیا شرکتهای بیمه خدمات درمانی تمایلی به تقبل سراسری هزینههای آزمایشهای ژنتیکی پیشگیرانه برای داروهای روزمره خواهند داشت یا خیر.
- متخصصان ژنتیک پزشکی
- انجام آزمایشهای فارماکوژنومیک پیشگیرانه را بهعنوان بخشی استاندارد و ضروری در مسیر درمانهای بالینی پیشنهاد میکنند.
- حامیان سلامت عمومی
- گنجاندن تبارهای گوناگون در بانکهای اطلاعات ژنتیکی را پیششرطی حیاتی برای دستیابی به عدالت در سلامت میدانند.
- اقتصاددانان حوزه سلامت
- بر لزوم ارزیابی هزینه-اثربخشی و مدیریت چالشهای لجستیکی در اجرای غربالگریهای ژنتیکی سراسری تأکید دارند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- پزشکان عمومی و خانواده که در جریان ویزیتهای معمول روزمره باید هشدارهای ژنتیکی پیچیده را تحلیل و مدیریت کنند.
- سازمانهای بیمهگر که مدلهای مالی و پوشش هزینههای آزمایشهای فارماکوژنومیک پیشگیرانه را بررسی میکنند.
منابع
[1]UPMCمتخصصان ژنتیک پزشکیA University of Pittsburgh-led analysis of nearly 100,000 people found that gene variants affecting medications are universal, not rare.
مطالعه در UPMC →
[2]Science Media Centre Españaاقتصاددانان حوزه سلامتFrequency of pharmacogenomic variation and medication exposures among participants in the All of Us Research Program
مطالعه در Science Media Centre España →
[3]Bioengineer.orgحامیان سلامت عمومیAll of Us Study Reveals Widespread Pharmacogene Variants Across Diverse Americans
مطالعه در Bioengineer.org →
[4]Science Translational Medicineمتخصصان ژنتیک پزشکیFrequency of pharmacogenomic variation and medication exposures among participants in the All of Us Research Program
مطالعه در Science Translational Medicine →
بیشتر در سلامت
مشاهده همه →علوم بالینی
راهنمای جامع پژوهشهای پزشکی و علوم بالینی: از آزمایشگاه تا بستر بیمار
15 منبع
نمونهبرداری مایع
آزمایش خون اپیژنتیک جدید سرطان پستان را در مراحل اولیه با دقت ۹۵ درصدی شناسایی میکند
5 منبع
سرطان تخمدان
شناسایی زودهنگام ضایعات پیشسرطانی تخمدان با یک نشانگر زیستی جدید در خون
4 منبع
درمان تجربی با امآرانای؛ امیدی تازه برای ترمیم قلب پس از سکته
5 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار سلامت با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





