رفتن به محتوای اصلی
گیاه‌باستان‌شناسیشاهدانه· 6 دقیقه مطالعه· در سلامت

کشف شواهد ۲۸۰۰ ساله از مصرف گیاه روان‌گردان شاهدانه در مقبره‌ای باستانی در سیبری

پژوهشگران با بررسی یک محوطه تدفینی باستانی متعلق به سکاها در سیبری، دانه‌های شاهدانه و ردپای ترکیبات روان‌گردان این گیاه را در موهای سالم‌مانده انسان کشف کردند؛ یافته‌ای که کهن‌ترین مدرک بیولوژیکی مستقیم از مصرف این گیاه برای تغییر وضعیت هوشیاری را ۳۰۰ سال به عقب‌تر می‌برد.

به قلم آریا شاد

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

یک تیم بین‌المللی از باستان‌شناسان کهن‌ترین شواهد مستقیم از مصرف روان‌گردان گیاه شاهدانه با قدمت ۲۸۰۰ سال را کشف کردند. کاوش‌ها در یک گورپشته عظیم متعلق به سکاها در جنوب سیبری به کشف بیش از ۱۴۰۰ دانه شاهدانه به همراه تارهای موی انسان منجر شد که بررسی‌های شیمیایی، وجود مولکول‌های تغییردهنده خلق‌وخو را در آن‌ها تأیید می‌کند.[1][2][3]

این یافته‌ها که در نشریه معتبر ساینس (Science) منتشر شده، گاه‌شمار مستندات مربوط به استفاده از این گیاه با اهداف روان‌گردان را حدود ۳۰۰ سال به گذشته برمی‌گرداند. هرچند بشر دست‌کم ۱۰ هزار سال است که شاهدانه را برای تولید الیاف، طناب و روغن کشت می‌کند، اما مدارک فیزیکی دال بر مصرف آن به عنوان دارویی تفریحی یا آیینی تا پیش از این بسیار انگشت‌شمار بوده است.[1][2]

جینو کاسپاری، باستان‌شناس دانشگاه برن سوئیس و سرپرست این مطالعه، می‌گوید: «اینکه هم‌زمان بقایای سالم‌مانده گیاه و بافت نرم انسان حاوی ترکیبات مؤثره دارویی را در یک بافتار مشترک پیدا کنیم بسیار نادر است. برای یک باستان‌شناس فرصتی کم‌نظیر است که بتواند آزمون اعتیاد و سم‌شناسی را روی فردی پیاده کند که نزدیک به ۳۰۰۰ سال پیش درگذشته است.»[2]

مقبره‌ای اشرافی در قلب دشت‌های اوراسیا

محور این اکتشاف، محوطه باستانی «تونوق ۱» (Tunnug 1) در دره اویوک واقع در جمهوری تووای روسیه است. در این محوطه، یک گورپشته تدفینی بزرگ قرار دارد که در اوایل قرن هشتم پیش از میلاد توسط سکاها ساخته شده بود؛ قومی کوچ‌نشین و اسب‌سوار که بر دشت‌های اوراسیا فرمانروایی می‌کردند و شبکه‌های تجاری پیچیده‌ای پدید آورده بودند.[1][2][3]

پژوهشگران کاوش این محوطه دورافتاده را از سال ۲۰۱۷ میلادی و در میان شرایط اقلیمی طاقت‌فرسایی از طوفان‌های برفی اواخر بهار تا یخبندان‌های شدید و هجوم پشه‌ها آغاز کردند. آنان زیر این تپه خاکی، چهار سازه چوبی شامل تابوت‌هایی از تنه درخت را یافتند که متعلق به طبقات بالای جامعه سکاها بود.[2][3]

این مقبره سکایی شامل چهار سازه چوبی بود که تابوت‌هایی از تنه درخت متعلق به اعضای رده‌بالای این جامعه کوچ‌نشین را در بر می‌گرفت.

باستان‌شناسان در اتاق تدفین مرکزی، متوجه نقاط ریز سیاه‌رنگی شدند که اطراف بقایای اجساد پراکنده بود. این نقاط بعدها به عنوان دانه‌های کاناپیس رودرالیس (شاهدانه خودرو) شناسایی شدند؛ آزمون تاریخ‌گذاری رادیوکربن روی شش دانه نشان داد که حدود ۲۸۰۰ سال پیش در گور قرار گرفته‌اند.[1][3]

حجم زیاد بقایای گیاهی—بیش از ۱۴۰۰ بذر سالم و خرد شده—نشان می‌داد که گیاه علف هرزی نبوده که تصادفی با باد وارد مقبره شده باشد. چیدمان تعمدی بذرها دور اجساد نشان می‌داد که شاهدانه جایگاهی مشخص و هدفمند در مناسک خاک‌سپاری این جامعه داشته است.[1][2][3]

ردپای ترکیبات شیمیایی در تارهای موی باستانی

از آن‌جا که صرف وجود بذر شاهدانه ثابت نمی‌کند که گیاه مصرف دارویی داشته، تیم پژوهشی موهای فوق‌العاده سالم‌مانده انسان در مقبره را تحت بررسی قرار داد. آن‌ها با روش پیشرفته طیف‌سنجی جرمی، ساقه‌های مو را به دنبال متابولیت‌های کانابینوئیدی بررسی کردند که جذب سیستمیک دارو در بدن را نشان می‌دهد.[1][3]

آزمایش‌ها نشانه‌های روشنی از کانابینول (CBN) را آشکار کرد؛ ترکیبی شیمیایی که بر اثر تجزیه و اکسیداسیون تتراهیدروکانابینول (THC)—اصلی‌ترین ماده روان‌گردان شاهدانه—به مرور زمان تولید می‌شود. پژوهشگران همچنین ردپای شیمیایی ضعیف‌تری از مولکول‌های دست‌نخورده THC ثبت کردند که ارتباط زیستی مستقیمی را با گیاه اثبات می‌کند.[1][3]

غلظت این ترکیبات، سندی محکم بر مواجهه افراد با این ماده بود. در تمامی نمونه‌های موی آزمایش‌شده، میانه غلظت CBN حدود ۰٫۵۶ میکروگرم بر گرم بود، در حالی که در دو نمونه خاص جهش‌های خیره‌کننده‌ای به میزان ۸٫۸ و ۱۰۰ میکروگرم بر گرم دیده شد که کاملاً با الگوهای شیمیایی مصرف‌کنندگان امروزی شاهدانه مطابقت دارد.[3]

نتایج طیف‌سنجی جرمی غلظت بالایی از کانابینول (CBN)—ماده حاصل از تجزیه THC—را در تارهای موی سالم‌مانده نشان داد.

کاسپاری تصریح می‌کند: «ردپای مولکولی در مو و دانه‌های شاهدانه از یک قبر یکسان به دست آمده‌اند و نشان می‌دهند که گیاه به خاطر خواص نشئه‌آور آن به کار می‌رفته است.» هم‌پوشانی نهشته‌های گیاهی و متابولیت‌های زیستی، پیوندی قاطع میان گیاه و مصرف انسانی را نمایان می‌سازد.[3]

پیش از این کشف، کهن‌ترین مدرک مستقیم از مصرف روان‌گردان شاهدانه به گورستانی در غرب چین با قدمت حدود ۵۰۰ سال پیش از میلاد تعلق داشت. یافته‌های سیبری تاریخ این شواهد را نزدیک به سه سده جلوتر برده و گزارش‌های تاریخی که همواره توجه مورخان را به خود جلب کرده بود تأیید می‌کند.[2][3]

آیین‌های تدفین، خلسه و مناسک قربانی

در سده پنجم پیش از میلاد، هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، ثبت کرده بود که کوچ‌نشینان سکایی در مراسم تطهیر، دود برخاسته از سوختن بذرهای شاه‌دانه را استشمام می‌کردند. با اینکه کاوش‌های باستان‌شناسی اخیر بذرهای این گیاه را در گورهای کوهستان‌های آسیای مرکزی پیدا کرده بودند، شواهد مربوط به بافت نرم بدن و جذب فیزیکی آن تا امروز مفقود بود.[2][3]

بستر تدفین در محوطه تونوق ۱ گویای آن است که شاهدانه نقشی کلیدی در تشریفات پیچیده تشییع جنازه اشراف سکایی ایفا می‌کرده است. در این گورپشته، بقایای ده‌ها اسب قربانی‌شده کشف شد که به شکل سنت تدفین سکایی موسوم به «کاروان شبح‌گون» برای همراهی متوفی چیده شده بودند.[3]

پراکندگی استخوان‌های انسان در این محوطه حاکی از آن است که این آیین‌ها احتمالاً شامل قربانی کردن انسان‌ها نیز می‌شده است. پژوهشگران فرضیه‌ای مطرح می‌کنند که خواص روان‌گردان شاهدانه ممکن است به عنوان ابزاری دارویی و تسکین‌بخش برای آرام کردن افرادی که برای کشته‌شدن در این مناسک انتخاب شده بودند، استفاده شده باشد.[3]

تصویر: درون این گورپشته باستانی، بقایای ده‌ها اسب قربانی‌شده کشف شد که به شیوه سنتیِ سکاها در آرایشی موسوم به «کاروان شبح‌گون» چیده شده بودند.

کاسپاری با اشاره به اینکه این آیین‌ها قربانی گسترده اسب‌ها و «به احتمال بسیار زیاد قربانی انسان» را در بر داشته، خاطرنشان کرد هرچند هدف دقیق همچنان در حد فرضیه باقی مانده، قرار دادن تعمدی گیاه با الگوی فراگیرتر استفاده‌های شَمَنیستی برای دگرگون‌سازی سطح هوشیاری هم‌خوانی دارد.[1][3]

ابهامات مربوط به اهلی‌سازی و نحوه مصرف

با وجود تایید شیمیایی مواجهه با شاهدانه، تحلیل‌های طیف‌سنجی جرمی به تنهایی نشان نمی‌دهند که دارو دقیقاً از چه طریقی وارد بدن این افراد شده است. هنوز مشخص نیست که سکاها گیاه را به شکل خوراکی مصرف می‌کرده‌اند، آن را تدخین می‌کرده‌اند، یا به شیوه‌ای که هرودوت توصیف کرده در فضایی بسته صرفاً دودش را ناخواسته تنفس کرده‌اند.[2]

برخی از کارشناسان مستقل درباره استنتاج شتاب‌زده مبنی بر مصرف قطعی و عامدانه هشدار می‌دهند. فولکر آوورتر، رئیس بخش سم‌شناسی قانونی مرکز پزشکی دانشگاه فرایبورگ آلمان، یادآور شد که موی انسان می‌تواند کانابینوئیدها را مستقیماً از دود غلیظ محیط اطراف جذب کند، بدون آنکه فرد شخصاً آن را استعمال کرده باشد.[2]

آوورتر در پیامی در خصوص این پژوهش استدلال کرد که تحلیل مو به تنهایی برای اثبات مصرف عامدانه «از منظر علمی ضعیف» است: «مقاله در این بخش کلیدی از آن‌چه از نظر شواهد متقن امکان‌پذیر بود، عقب‌تر مانده است»، چرا که دود غلیظ تشریفاتی می‌توانسته از بیرون موها را آلوده سازد.[2]

افزون بر این، ویژگی‌های فیزیکی بذرهای کشف‌شده نشان می‌دهد که آن‌ها از گونه‌های خودرو بوده‌اند نه واریته‌های دست‌آموز و اصلاح‌شده برای بالابردن غلظت ماده مؤثر. محققان هنوز نمی‌توانند پاسخ دهند که آیا این جوامع کهن به دنبال گزینش و کاشت نژادهای پرقدرت‌تر بوده‌اند یا صرفاً از گیاهان خودروی طبیعت برداشت می‌کرده‌اند.[1][3]

کشف این محوطه در سیبری، خط زمانی مستندات علمی پیرامون مصرف روان‌گردان شاهدانه را سه سده به عقب بازمی‌گرداند.

برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها، گروه پژوهشی در حال توالی‌یابی دی‌ان‌ای (DNA) دانه‌های به جامانده هستند. آنان امیدوارند با بازخوانی ساختار ژنتیکی این گیاه ۲۸۰۰ ساله، سرنخ‌های تازه‌ای از فرآیند اهلی‌سازی اولیه و پراکندگی جغرافیایی آن در استپ اوراسیا بیابند.[1]

داده‌های ژنتیکی می‌توانند کاربردهای نوینی در پزشکی معاصر نیز داشته باشند و به دانشمندان امکان دهند تا پروفایل پایه کانابینوئیدها در شاهدانه‌های خودرو و دست‌نخورده را بازیابی کنند؛ شناختی که به توسعه داروهایی با ویژگی‌های درمانی جدید کمک می‌کند.[1]

در حال حاضر، کاوش‌های محوطه تونوق ۱ سندی برجسته و بیولوژیکی از مصرف باستانی مواد دارویی به حساب می‌آید. این یافته‌ها حدس و گمان‌های تاریخی را به مدارک محکم شیمیایی متصل کرده و نشان می‌دهد گیاهان تغییردهنده آگاهی تا چه اندازه در آیین‌ها، ساختارهای اقتصادی و زندگی اقوام باستان ریشه دوانده بودند.[2][3]

نکات کلیدی

  1. باستان‌شناسان بیش از ۱۴۰۰ دانه شاهدانه و نمونه‌های موی حفظ‌شده انسان را در مقبره‌ای ۲۸۰۰ ساله متعلق به سکاها در جنوب سیبری کشف کردند.
  2. آزمایش‌های شیمیایی روی بافت مو ردپای کانابینول (CBN) و تتراهیدروکانابینول (THC)، دو ترکیب مؤثر این گیاه را آشکار کرده است.
  3. این یافته‌ها کهن‌ترین مدرک مستقیم زیست‌شناختی از مصرف روان‌گردان شاهدانه را حدود ۳۰۰ سال به عقب‌تر می‌برد.
  4. پژوهشگران گمان می‌برند این گیاه در مناسک تشییع و احتمالاً برای تسکین قربانیان انسانیِ برگزیده‌شده کاربرد داشته است.

آنچه نمی‌دانیم

  • آیا شاهدانه به شکل خوراکی خورده شده، تدخین شده، یا صرفاً دود حاصل از سوزاندن آن در آیین‌ها به صورت غیرفعال تنفس شده است.
  • آیا سکاهای کهن در پی پرورش گزینشی واریته‌های قوی‌تر بودند یا تنها گیاهان خودرو را گردآوری می‌کردند.
  • آیا تارهای موی کشف‌شده متعلق به اشراف درگذشته، مجریان آیین تدفین، یا افراد قربانی‌شده در مراسم بوده است.
  • با آنکه این پژوهش در نشریه‌ای تراز اول چاپ شده، تحلیل‌های مستقل سم‌شناسی و اعتبارسنجی خارجی روی داده‌های خام طیف‌سنجی جرمی هنوز در پوشش‌های اولیه رسانه‌ای محدود است.

روند رویداد

  1. ۱۰ هزار سال پیش از میلاد

    انسان کشت شاهدانه را عمدتاً برای استخراج روغن، طناب‌بافی و کاربرد در منسوجات آغاز می‌کند.

  2. اوایل قرن هشتم پیش از میلاد

    کوچ‌نشینان سکایی گورپشته تدفینی تونوق ۱ را در سیبری برپا کرده و دانه‌های شاهدانه را در کنار متوفیان قرار می‌دهند.

  3. قرن پنجم پیش از میلاد

    هرودوت، تاریخ‌نگار یونانی، استشمام دود حاصل از سوختن بذرهای شاهدانه توسط اقوام سکایی را مکتوب می‌کند.

  4. ۵۰۰ پیش از میلاد

    شاهدانه در آیین‌های تدفین در گورستان جیرزانکال واقع در غرب چین مورد استفاده قرار می‌گیرد.

  5. ۲۰۱۷ میلادی

    باستان‌شناسان کاوش‌های سیستماتیک در محوطه تونوق ۱ در دره اویوک را آغاز می‌کنند.

  6. نوامبر ۲۰۲۶

    محققان نتایج طیف‌سنجی جرمی را منتشر کرده و وجود ترکیبات کانابینوئیدی در موهای ۲۸۰۰ ساله را اثبات می‌نمایند.

دیدگاه پژوهشگران باستان‌شناسی 65%دیدگاه کارشناسان سم‌شناسی قانونی 35%
دیدگاه پژوهشگران باستان‌شناسی
تلفیق شواهد گیاهی و بیولوژیکی، استعمال عامدانه و آیینی گیاه برای القای اثرات روان‌گردان در گذشته دور را تأیید می‌کند.
دیدگاه کارشناسان سم‌شناسی قانونی
آزمایش بافت مو به تنهایی تفکیک میان مصرف مستقیم و جذب غیرفعال ناشی از قرار گرفتن در معرض دود محیطی را غیرممکن می‌سازد.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • دیدگاه جوامع بومی سیبری پیرامون حفاری و دست‌خوردن بقایای نیاکانشان
  • ارزیابی ژنتیک‌دانان امروزی درباره امکان احیای نژادهای گیاهی ۲۸۰۰ ساله

منابع

پوشش منابع

3 منبع

2 دیدگاه شناسایی‌شده

دیدگاه پژوهشگران باستان‌شناسی 65%دیدگاه کارشناسان سم‌شناسی قانونی 35%
  1. [1]CNNدیدگاه پژوهشگران باستان‌شناسی

    Earliest evidence of cannabis use found in ancient Siberian tomb

    مطالعه در CNN →
  2. [2]PBS Newsدیدگاه کارشناسان سم‌شناسی قانونی

    Seeds and preserved hair in tomb point to oldest signs of cannabis high 2,800 years ago, study suggests

    مطالعه در PBS News →
  3. [3]Live Scienceدیدگاه پژوهشگران باستان‌شناسی

    Cannabis may have been used to calm human sacrifice victims 2,800 years ago, earliest evidence of marijuana use reveals

    مطالعه در Live Science →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار سلامت با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.