آغاز رزمایش بین‌المللی هشدار سونامی همزمان با روز جهانی آگاهی از بلایای ساحلی

همزمان با فرا رسیدن روز جهانی آگاهی از سونامی در پنجم نوامبر ۲۰۲۶، کمیسیون بین‌دولتی اقیانوس‌شناسی یونسکو (IOC) رزمایش گسترده‌ای را با نام «نِیم‌ویو ۲۰۲۶» (NEAMWave26) آغاز می‌کند. این برنامه دو هفته‌ای که تا ۱۹ نوامبر ادامه دارد، با هدف آزمایش سامانه‌های هشدار زودهنگام در اقیانوس اطلس شمال شرقی، دریای مدیترانه و دریاهای متصل به آن طراحی شده است.[1][3]

این رزمایش بین‌المللی، نهادهای علمی، مقامات ملی و شرکای حفاظت مدنی را گرد هم می‌آورد تا رویه‌های هشدار و واکنش اضطراری را در یک محیط کنترل‌شده و ایمن ارزیابی کنند. هدف اصلی این است که مشخص شود آیا زنجیره ارتباطی از لحظه تشخیص زلزله زیردریایی تا به صدا درآمدن آژیرها در سواحل، بدون نقص و با سرعت کافی عمل می‌کند یا خیر.[1]

تمرکز بر تاب‌آوری جوامع

دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل متحد (UNDRR) شعار سال ۲۰۲۶ را «آمادگی در برابر سونامی: تاب‌آوری از شما آغاز می‌شود» اعلام کرده است. این نهاد تأکید دارد که سرمایه‌گذاری روی زیرساخت‌ها و فناوری‌های پیشرفته هشداردهنده، تنها زمانی به نجات جان انسان‌ها منجر می‌شود که جوامع محلی آموزش‌های لازم را برای واکنش سریع دریافت کرده باشند.[2]

در بیانیه رسمی یونسکو درباره اهمیت این رزمایش آمده است: «با شبیه‌سازی شرایط واقعی، این تمرین تضمین می‌کند که هنگام وقوع خطر واقعی سونامی، هشدارها به‌سرعت به دست مردم برسد و اقدامات اضطراری بدون هیچ‌گونه تأخیری اجرایی شوند.» این رویکرد، حلقه نهایی سیستم‌های هشدار یا همان انتقال پیام به شهروندان را هدف قرار داده است.[1]

سازمان ملل متحد در فراخوان اقدام خود برای سال ۲۰۲۶، از دولت‌های ملی و محلی خواسته است تا در هفته منتهی به پنجم نوامبر، مانورهای تخلیه سونامی را در مدارس، دانشگاه‌ها و محیط‌های کاری ساحلی برگزار کنند. آموزش نشانه‌های طبیعی وقوع سونامی، مانند عقب‌نشینی ناگهانی آب دریا یا صدای غرش اقیانوس، بخش مهمی از این کمپین‌های آگاهی‌بخشی است.[2]

سناریوهای تاریخی و فناوری نوین

رزمایش سال ۲۰۲۶ شامل پنج سناریوی مجزا است که بر اساس زمین‌لرزه‌های تاریخی و سونامی‌زای منطقه طراحی شده‌اند. برنامه در روز پنجم نوامبر با شبیه‌سازی زلزله ویرانگر سال ۱۸۸۷ در دریای لیگوریا آغاز می‌شود. این بخش از عملیات با هدایت مشترک مرکز ملی هشدار سونامی فرانسه (CENALT) و مؤسسه ملی ژئوفیزیک و آتشفشان‌شناسی ایتالیا (INGV) به اجرا درمی‌آید.[1][3]

سناریوهای بعدی نیز به همان اندازه واقع‌گرایانه طراحی شده‌اند؛ از جمله شبیه‌سازی زلزله سال ۱۲۲۲ در جنوب غربی قبرس که در دهم نوامبر توسط رصدخانه ملی آتن (NOA) هدایت می‌شود. تنوع این سناریوها به کشورهای شرکت‌کننده اجازه می‌دهد تا واکنش‌های خود را متناسب با محیط‌های پرخطر خاص خود و الگوهای متفاوت انتشار امواج تمرین کنند.[1]

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های رزمایش امسال، ارتقای چشمگیر سیستم‌های محاسباتی است. مؤسسه INGV ایتالیا برای نخستین بار از روش «پیش‌بینی احتمالی سونامی» (PTF) که در پنجم اکتبر ۲۰۲۶ راه‌اندازی شد، برای صدور هشدارهای آزمایشی استفاده خواهد کرد. این سیستم جایگزین ماتریس‌های تصمیم‌گیری قدیمی شده و دقت بسیار بالاتری در تخمین ارتفاع امواج و زمان رسیدن آن‌ها به ساحل دارد.[3]

آزمون همبستگی بین‌المللی

علاوه بر ارزیابی سیستم‌های هشدار ملی، این رزمایش سازوکارهای امدادرسانی فرامرزی را نیز محک می‌زند. در تاریخ ۱۷ نوامبر، مرکز هماهنگی واکنش اضطراری کمیسیون اروپا (ERCC) وارد عمل خواهد شد تا مکانیسم حفاظت مدنی اتحادیه اروپا را در شرایط بحرانی و نیاز به کمک‌های بین‌المللی آزمایش کند.[1][3]

اگرچه سونامی‌ها پدیده‌هایی نادر به شمار می‌روند، اما پیامدهای آن‌ها برای میلیون‌ها نفر از ساکنان مناطق ساحلی ویرانگر است. تاریخ نشان داده است که رویدادهایی مانند سونامی سال ۲۰۰۴ اقیانوس هند می‌توانند در عرض چند ساعت صدها هزار قربانی بگیرند. به همین دلیل، مجمع عمومی سازمان ملل در دسامبر ۲۰۱۵ روز پنجم نوامبر را به عنوان روز جهانی آگاهی از سونامی نام‌گذاری کرد.[2]

انتخاب این تاریخ ریشه در یک داستان تاریخی ژاپنی به نام «اینامورا-نو-هی» (آتش زدن بافه‌های برنج) دارد. در سال ۱۸۵۴، یک کشاورز ژاپنی با دیدن عقب‌نشینی آب دریا متوجه خطر شد و با آتش زدن محصول برنج خود در ارتفاعات، اهالی روستا را به سمت منطقه امن کشاند و جان آن‌ها را پیش از رسیدن امواج نجات داد.[2]

استانداردهای آمادگی ساحلی

مشارکت در رزمایش نِیم‌ویو ۲۰۲۶ به جوامع ساحلی کمک می‌کند تا الزامات شاخص هشتم برنامه «آماده برای سونامی» (Tsunami Ready) یونسکو را برآورده کنند. این شاخص بین‌المللی ایجاب می‌کند که جوامع محلی حداقل هر دو سال یک‌بار، تمرینات جامع و همگانی آمادگی در برابر سونامی را با حضور شهروندان برگزار کنند.[1][3]

برای کشورهایی مانند ایران که دارای خطوط ساحلی طولانی در مجاورت گسل‌های فعال مانند منطقه فرورانش مکران در دریای عمان هستند، پیگیری این استانداردهای جهانی اهمیت حیاتی دارد. تجربه نشان داده است که در صورت وقوع زلزله‌های بزرگ زیردریایی در این منطقه، زمان طلایی برای تخلیه سواحل جنوبی ایران تنها بین ۱۵ تا ۳۰ دقیقه خواهد بود.[2]

هدف از برگزاری این مانورهای بین‌المللی، شناسایی نقاط ضعف در ارتباطات و رویه‌های عملیاتی پیش از وقوع فاجعه است. سازمان‌های مدیریت بحران با بررسی نتایج این رزمایش دو هفته‌ای، پروتکل‌های تخلیه اضطراری خود را اصلاح کرده و اطمینان حاصل می‌کنند که در روز حادثه، هیچ پیام هشداری در پیچ و خم‌های اداری گم نخواهد شد.[1][3]

اهمیت حلقه نهایی هشدار

چالش «حلقه آخر» (Last Mile) یکی از مباحث کلیدی در مدیریت بحران مدرن است. کارشناسان معتقدند که حتی اگر سریع‌ترین ابررایانه‌ها وقوع سونامی را در کمتر از سه دقیقه تشخیص دهند، در صورتی که آژیرهای خطر در سواحل خراب باشند یا مردم معنای صدای آن‌ها را ندانند، تمام این فناوری‌ها بی‌اثر خواهند بود.[2]

به همین دلیل، برنامه سال ۲۰۲۶ بر شمول‌گرایی در آموزش‌ها نیز تأکید ویژه‌ای دارد. سازمان ملل از مقامات محلی خواسته است تا در تدوین برنامه‌های تخلیه، نیازهای افراد دارای معلولیت، سالمندان، کودکان و حتی گردشگرانی که با جغرافیای منطقه ناآشنا هستند را به دقت لحاظ کنند تا هیچ‌کس در زمان بحران جا نماند.[2]