حضور رئیس‌جمهور در اجلاس تنوع زیستی ایروان؛ تأکید بر دیپلماسی صلح زیست‌محیطی

صبح روز جمعه، ۲۴ مهر ۱۴۰۵، در سالن اصلی مرکز نمایشگاهی مریدین در ایروان، پایتخت ارمنستان، نمایندگان نزدیک به ۱۹۰ کشور جهان برای هفدهمین کنفرانس اعضای کنوانسیون تنوع زیستی (COP17) گرد هم آمدند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، در این نشست با تأکید بر لزوم حفظ اکوسیستم‌های طبیعی، سخنرانی خود را با محوریت دیپلماسی صلح آغاز کرد.[1][2]

این اجلاس که با شعار «اقدام برای طبیعت» برگزار می‌شود، نخستین بررسی جهانی از پیشرفت‌های چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ-مونترال را در دستور کار دارد. حضور بالاترین مقام اجرایی ایران در این نشست، نشان‌دهنده تغییر رویکرد تهران به سمت استفاده از ظرفیت‌های زیست‌محیطی برای تقویت روابط دیپلماتیک و منطقه‌ای است.[1][3]

رئیس‌جمهور ایران در سخنرانی خود، جنگ و درگیری‌های نظامی را نه تنها تهدیدی برای زیرساخت‌های انسانی، بلکه عامل مستقیم نابودی طبیعت دانست. او با اشاره به پیامدهای مخرب جنگ‌های اخیر در خاورمیانه، این اقدامات را مصداق بارز «اکوساید» یا نسل‌کشی زیست‌محیطی توصیف کرد که نیازمند واکنش قاطع جامعه جهانی است.[2]

به گفته وی، جنگ‌ها جنگل‌ها را به آتش می‌کشند، تالاب‌ها را تخریب می‌کنند و با آلوده کردن آب و خاک، گونه‌های جانوری را آواره می‌سازند. این تخریب‌ها مرزهای سیاسی را نمی‌شناسند و دود ناشی از سوختن تأسیسات انرژی و انتشار آلاینده‌های شیمیایی، سلامت اکوسیستم‌های کل منطقه را برای دهه‌ها به خطر می‌اندازد.[1][2]

محیط زیست به عنوان پل ارتباطی

پزشکیان در بخش دیگری از سخنان خود، محیط زیست را به عنوان یک پل ارتباطی میان ملت‌ها معرفی کرد. او تأکید کرد که در منطقه‌ای که با بحران‌های امنیتی، تغییرات اقلیمی و کمبود شدید منابع آبی مواجه است، همکاری‌های زیست‌محیطی می‌تواند بستری برای همگرایی و کاهش تنش‌ها فراهم کند.[2][3]

این رویکرد که از آن با عنوان «دیپلماسی صلح زیست‌محیطی» یاد می‌شود، بر این اصل استوار است که چالش‌های مشترک اقلیمی نیازمند راه‌حل‌های مشترک هستند. ایران با برخورداری از اکوسیستم‌های متنوعی چون جنگل‌های هیرکانی، کوه‌های زاگرس و خلیج فارس، نقش مهمی در پایداری زیست‌محیطی منطقه ایفا می‌کند.[1][2]

در حاشیه این اجلاس، دیدارهای دوجانبه متعددی نیز صورت گرفت. مسعود پزشکیان با نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، و آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، دیدار و گفت‌وگو کرد. محور اصلی این مذاکرات، تدوین برنامه‌های راهبردی بلندمدت در حوزه‌های تجاری، اقتصادی و زیست‌محیطی بود.[1][3]

مقامات ارمنستان از حضور هیئت ایرانی در بالاترین سطح ممکن استقبال کردند. پاشینیان این سفر را نشانه‌ای از تعهد دو کشور به توسعه مستمر روابط دوجانبه و همکاری در پروژه‌های زیرساختی و زیست‌محیطی مشترک دانست که می‌تواند به ثبات بیشتر در قفقاز جنوبی کمک کند.[1]

مسئولیت جهانی در قبال طبیعت

یکی از محورهای کلیدی مطرح شده در این اجلاس، ضرورت ایجاد سازوکارهای بین‌المللی الزام‌آور برای حفاظت از میراث طبیعی در زمان جنگ بود. هیئت ایرانی تأکید کرد که کشورهایی که تحت تحریم یا تجاوز نظامی قرار می‌گیرند، نباید به تنهایی بار سنگین هزینه‌های زیست‌محیطی را به دوش بکشند.[2][3]

آلودگی‌های ناشی از تسلیحات نظامی، از جمله ورود فلزات سنگین به چرخه طبیعت، اثرات جبران‌ناپذیری بر امنیت غذایی و سلامت عمومی جوامع محلی دارد. گزارش‌های نهادهای بین‌المللی نیز تأیید می‌کنند که بازسازی اکوسیستم‌های آسیب‌دیده از جنگ، نیازمند بودجه‌های کلان و همکاری‌های فنی فرامرزی است.[1][2]

در این راستا، ایران خواستار دسترسی عادلانه‌تر کشورهای در حال توسعه به منابع مالی تنوع زیستی شد. انتقال فناوری‌های نوین پایش محیط زیست، ظرفیت‌سازی علمی و استفاده از دانش بومی جوامع محلی، از جمله پیش‌شرط‌های تحقق عدالت زیست‌محیطی در سطح جهانی عنوان شد.[1][3]

سازمان حفاظت محیط زیست ایران به عنوان نهاد هماهنگ‌کننده ملی، برنامه‌های اقدام جدیدی را برای همسویی با اهداف کنوانسیون تنوع زیستی تدوین کرده است. این برنامه‌ها شامل گسترش مناطق حفاظت‌شده، پایش گونه‌های در معرض خطر و جلب مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد در پروژه‌های احیای طبیعت است.[2]

چشم‌انداز همکاری‌های منطقه‌ای

برگزاری اجلاس COP17 در ارمنستان، فرصتی بی‌نظیر برای کشورهای منطقه فراهم کرده تا فراتر از اختلافات سیاسی، بر روی تهدیدات مشترک زیست‌محیطی متمرکز شوند. کاهش سطح آب دریای خزر و خشک شدن تالاب‌های مرزی، از جمله بحران‌هایی است که تنها با اراده جمعی قابل حل است.[1][3]

کارشناسان حاضر در نشست ایروان معتقدند که پیوند زدن امنیت ملی به امنیت زیست‌محیطی، می‌تواند پارادایم جدیدی در روابط بین‌الملل ایجاد کند. وقتی کشورها درک کنند که تخریب محیط زیست همسایه، مستقیماً بر کیفیت زندگی شهروندان خودشان تأثیر می‌گذارد، انگیزه بیشتری برای همکاری خواهند داشت.[1][2]

ایران با تأکید بر ریشه‌های فرهنگی و تاریخی خود در احترام به طبیعت، آمادگی خود را برای اشتراک‌گذاری تجربیات علمی و دانشگاهی با سایر کشورهای عضو کنوانسیون اعلام کرد. این تبادل دانش می‌تواند به شکل‌گیری شبکه‌ای از متخصصان منطقه‌ای برای مقابله با چالش‌های اقلیمی منجر شود.[2][3]

در نهایت، موفقیت دیپلماسی صلح زیست‌محیطی در گرو پایبندی عملی دولت‌ها به تعهدات بین‌المللی است. اجلاس ایروان تا هشتم آبان ماه به کار خود ادامه خواهد داد و انتظار می‌رود خروجی آن، تصمیماتی ملموس برای تخصیص بودجه‌های حمایتی و ایجاد صندوق‌های منطقه‌ای احیای اکوسیستم‌ها باشد.[1]

ارزیابی اهداف جهانی

چارچوب جهانی تنوع زیستی کونمینگ-مونترال که در سال ۲۰۲۲ به تصویب رسید، هدف بلندپروازانه حفاظت از ۳۰ درصد خشکی‌ها و آب‌های کره زمین تا سال ۲۰۳۰ را دنبال می‌کند. نشست ایروان نخستین ایستگاه ارزیابی رسمی کشورها در مسیر تحقق این هدف است و گزارش‌های ملی نشان‌دهنده شکاف‌های جدی در تأمین مالی این پروژه‌هاست.[1][3]

هیئت‌های کارشناسی در حاشیه این اجلاس تأکید دارند که سرمایه‌گذاری در راه‌حل‌های مبتنی بر طبیعت، تنها یک اقدام حفاظتی نیست، بلکه یک ضرورت اقتصادی است. حفظ عملکرد اکوسیستم‌ها می‌تواند تاب‌آوری جوامع را در برابر سیلاب‌ها، خشکسالی‌ها و طوفان‌های گرد و غبار که در سال‌های اخیر خاورمیانه را درگیر کرده، به میزان قابل‌توجهی افزایش دهد.[2]

با پایان یافتن بخش سران این اجلاس، اکنون نوبت به مذاکره‌کنندگان فنی رسیده است تا بر سر جزئیات اجرایی و مکانیسم‌های نظارتی به توافق برسند. نتیجه این مذاکرات نشان خواهد داد که آیا جامعه جهانی می‌تواند محیط زیست را از سایه سنگین رقابت‌های ژئوپلیتیک خارج کرده و آن را به محور واقعی صلح تبدیل کند یا خیر.[1][2]

آنچه در روزهای آینده در مرکز نمایشگاهی مریدین تصویب می‌شود، نقشه راه حفاظت از تنوع زیستی جهان را تا پایان دهه جاری مشخص خواهد کرد. برای ایران و همسایگانش، این توافقات می‌تواند نقطه آغازی برای تبدیل تهدیدهای اقلیمی به فرصت‌هایی برای توسعه پایدار باشد.[1][3]