تکمیل ۱۱۲ پروژه زیرساختی سازمان ملل برای مهار بلایای طبیعی در افغانستان

صد و دوازده پروژه زیرساختی و آموزشی—از ساخت سدهای کوچک و شبکه‌های زهکشی تا راه‌اندازی سامانه‌های هشدار زودهنگام—مقیاس مداخله‌ای است که سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) برای مهار حوادث طبیعی در افغانستان به کار گرفته است. این نهاد بین‌المللی اعلام کرد که این پروژه‌ها از ابتدای سال ۲۰۲۵ تا اواسط پاییز ۲۰۲۶ در سراسر این کشور تکمیل شده‌اند.[1]

این آمار روز سه‌شنبه، ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ (۲۱ مهر ۱۴۰۵)، هم‌زمان با روز جهانی کاهش خطر بلایا منتشر شد. تمرکز اصلی این گزارش بر یک تغییر راهبردی در مدیریت بحران است: انتقال نقطه ثقل از امدادرسانی انفعالی پس از وقوع فاجعه، به ایجاد تاب‌آوری و آمادگی پیش از بروز حوادث.[1]

افغانستان به دلیل موقعیت جغرافیایی و پیامدهای تغییرات اقلیمی، یکی از آسیب‌پذیرترین کشورهای جهان در برابر مخاطرات طبیعی است. سیلاب‌های ویرانگر، خشکسالی‌های طولانی‌مدت، زمین‌لرزه‌های مرگبار و رانش زمین، هر ساله بخش‌های وسیعی از این کشور را تهدید می‌کنند و خسارات جبران‌ناپذیری به بار می‌آورند.[2][3]

این حوادث نه تنها تلفات جانی به همراه دارند، بلکه زیرساخت‌های شکننده، خانه‌های مسکونی و زمین‌های کشاورزی را که منبع اصلی معیشت میلیون‌ها نفر هستند، از بین می‌برند. در چنین شرایطی، مداخله پیشگیرانه تنها راه برای جلوگیری از فروپاشی اقتصاد محلی محسوب می‌شود.[2][3]

سازمان بین‌المللی مهاجرت در پیام رسمی خود بر ضرورت این تغییر رویکرد تاکید کرد و نوشت: «کاهش خطر بلایا پیش از وقوع حادثه آغاز می‌شود؛ زمانی که هنوز فرصت برای محافظت از جان و دارایی انسان‌ها وجود دارد.»[1]

مهندسی مهار سیلاب و حفاظت از منابع آب

بخش عمده‌ای از این ۱۱۲ پروژه به توسعه زیرساخت‌های فیزیکی و مهندسی آب اختصاص یافته است. ساخت دیوارهای حفاظتی در حاشیه رودخانه‌های طغیان‌گر، یکی از مهم‌ترین اقداماتی است که برای جلوگیری از ورود سیلاب به مناطق مسکونی و مزارع انجام شده است.[2]

در کنار دیوارهای حفاظتی، احداث کانال‌های انحرافی و سدهای کوچک نیز در دستور کار قرار داشته است. این سازه‌ها به گونه‌ای طراحی شده‌اند که انرژی مخرب سیلاب‌های فصلی را کاهش داده و جریان آب را به سمت مسیرهای ایمن هدایت کنند.[1][2]

شبکه‌های زهکشی و سیستم‌های آبیاری استاندارد نیز بخش دیگری از این مداخلات فیزیکی را تشکیل می‌دهند. این زیرساخت‌ها نه تنها خطر آب‌گرفتگی را در فصول پربارش کاهش می‌دهند، بلکه به مدیریت بهینه منابع آب در دوران خشکسالی نیز کمک شایانی می‌کنند.[2][3]

هدف نهایی از اجرای این پروژه‌های عمرانی، ایجاد یک سپر دفاعی برای زمین‌های کشاورزی است. با توجه به وابستگی شدید اقتصاد روستایی افغانستان به کشاورزی، محافظت از مزارع در برابر سیلاب، مستقیما به معنای تضمین امنیت غذایی جوامع محلی است.[3]

گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد که این زیرساخت‌های کوچک‌مقیاس، تاب‌آوری روستاها را در برابر شوک‌های اقلیمی به میزان قابل‌توجهی افزایش داده‌اند. جوامعی که پیش از این با هر بارش شدید مجبور به ترک خانه‌های خود می‌شدند، اکنون از حاشیه امن‌تری برخوردارند.[3]

توسعه ظرفیت‌های انسانی و سامانه‌های هشدار

با این حال، توسعه زیرساخت‌های فیزیکی تنها نیمی از معادله مدیریت بحران است. سازمان بین‌المللی مهاجرت هم‌زمان با ساخت‌وساز، برنامه‌های گسترده‌ای را برای ارتقای ظرفیت‌های انسانی و مهارت‌های فنی در سطح جوامع محلی اجرا کرده است تا مردم برای مقابله با خطرات آماده شوند.[1]

یکی از حیاتی‌ترین بخش‌های این آموزش‌ها، آشنایی ساکنان محلی با سامانه‌های هشدار زودهنگام بوده است. این سامانه‌ها به مردم کمک می‌کنند تا نشانه‌های اولیه وقوع سیل یا طوفان را شناسایی کرده و پیش از رسیدن خطر، مناطق آسیب‌پذیر را به سرعت تخلیه کنند.[1][2]

علاوه بر درک هشدارهای اقلیمی، تیم‌های داوطلب محلی در زمینه کمک‌های اولیه پزشکی و عملیات پایه جست‌وجو و نجات نیز آموزش دیده‌اند. این مهارت‌ها در ساعات اولیه پس از وقوع زلزله یا سیل، که هنوز نیروهای امدادی حرفه‌ای به منطقه نرسیده‌اند، نقشی تعیین‌کننده دارند.[2][3]

تدوین برنامه‌های مدیریت بحران در سطح محلی، گام دیگری برای سازماندهی واکنش‌های مردمی بوده است. در این برنامه‌ها، وظایف هر فرد و گروه در زمان وقوع حادثه مشخص شده و مسیرهای تخلیه اضطراری و نقاط امن برای تجمع تعیین گردیده است.[1][2]

این سطح از هماهنگی، جوامع را از قربانیانی منفعل به واکنش‌گرانی فعال تبدیل می‌کند. وقتی مردم بدانند در لحظه بحران دقیقا چه کاری باید انجام دهند، میزان سردرگمی و تلفات ناشی از تصمیمات اشتباه در دقایق طلایی به حداقل می‌رسد.[3]

تغییر پارادایم در کمک‌های بین‌المللی

اجرای این ۱۱۲ پروژه در فاصله سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶، نشان‌دهنده یک تغییر پارادایم در نحوه تخصیص بودجه‌های حمایتی سازمان ملل متحد است. نهادهای بین‌المللی دریافته‌اند که سرمایه‌گذاری در پیشگیری، بسیار مقرون‌به‌صرفه‌تر از پرداخت هزینه‌های سنگین بازسازی است.[2][3]

آمادگی قبلی و اقدام زودهنگام، میزان خسارات انسانی و اقتصادی ناشی از حوادث طبیعی را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد. این رویکرد، چرخه معیوب تخریب و بازسازی را که سال‌هاست منابع مالی افغانستان را می‌بلعد، متوقف می‌کند و به توسعه پایدار یاری می‌رساند.[1][3]

با وجود این دستاوردها، کارشناسان هشدار می‌دهند که مقیاس تهدیدات اقلیمی در افغانستان همچنان بسیار بزرگ‌تر از مداخلات انجام‌شده است. تداوم این پروژه‌ها نیازمند تعهد بلندمدت جامعه جهانی و تامین مالی پایدار برای توسعه زیرساخت‌های مقاوم در برابر اقلیم است.[3]

در نهایت، موفقیت این طرح‌ها به مشارکت فعال خود جوامع محلی بستگی دارد. نگهداری از سدها، لایروبی کانال‌ها و به‌روزرسانی برنامه‌های تخلیه، مسئولیت‌هایی است که پس از خروج نهادهای بین‌المللی، بر دوش ساکنان بومی قرار خواهد گرفت و نیازمند حمایت مستمر است.[2][3]

تاب‌آوری یک شبه به دست نمی‌آید، اما تکمیل این پروژه‌ها نشان می‌دهد که با ترکیب مهندسی صحیح و آموزش هدفمند، می‌توان حتی در آسیب‌پذیرترین جغرافیاها نیز سپر دفاعی موثری در برابر خشم طبیعت ایجاد کرد و جان هزاران انسان را نجات داد.[3]