تصویب سند نهایی توسعه سامانه‌های هشدار زودهنگام بلایای طبیعی خاورمیانه در نشست تونس

دومین مجمع منطقه‌ای کشورهای عربی در زمینه سامانه‌های هشدار زودهنگام و آمادگی در برابر بلایای طبیعی، با انتشار سند نهایی خود در ۲۱ اکتبر ۲۰۲۶ در تونس به کار خود پایان داد. این نشست سه‌روزه که از ۱۲ تا ۱۴ اکتبر برگزار شد، نقشه راه جدیدی را برای مقابله با بحران‌های اقلیمی خاورمیانه ترسیم کرد.[1]

این رویداد با همکاری اتحادیه عرب، دفتر کاهش خطر بلایای سازمان ملل متحد و اتحادیه پخش رادیو و تلویزیون‌های عربی برگزار شد. نمایندگان دولت‌ها، نهادهای بین‌المللی و جامعه مدنی گرد هم آمدند تا پیشرفت‌های طرح جهانی «هشدار زودهنگام برای همه» را در سطح منطقه بررسی کنند.[2]

خاورمیانه و شمال آفریقا در سال‌های اخیر با خطرات فزاینده و درهم‌تنیده‌ای مواجه بوده‌اند. کمبود شدید آب، خشکسالی‌های طولانی‌مدت، امواج گرمای بی‌سابقه، سیلاب‌های ناگهانی، طوفان‌های شن و گرد و غبار، و بالا آمدن سطح آب دریاها از جمله چالش‌های اصلی این منطقه به شمار می‌روند.[6]

این بحران‌های زیست‌محیطی در کنار شهرنشینی سریع و جابه‌جایی‌های جمعیتی، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های کشورهای عربی را به شدت افزایش داده است. هدف اصلی مجمع تونس، تغییر رویکرد دولت‌ها از واکنش‌های دیرهنگام پس از وقوع فاجعه، به سمت اقدامات پیشگیرانه و مبتنی بر داده‌های علمی بود.[3]

اولویت‌های هفت‌گانه سند اقدام عربی

سند نهایی این نشست که با عنوان «ندای اقدام عربی» منتشر شد، هفت حوزه دارای اولویت را برای تسریع در توسعه سامانه‌های هشدار زودهنگام چندگانه تا سال ۲۰۳۰ مشخص کرده است. تقویت دانش خطر بلایا و پر کردن شکاف‌های پوشش‌دهی در مناطق محروم، در صدر این اولویت‌ها قرار دارد.[1]

تامین مالی پایدار، افزایش آمادگی جوامع محلی، و مشارکت فعال رسانه‌ها در اطلاع‌رسانی، از دیگر محورهای کلیدی این سند هستند. این توافق‌نامه از تمامی کشورهای منطقه می‌خواهد تا برنامه‌های اقدام ملی خود را با اهداف چارچوب سندای برای کاهش خطر بلایا همسو کنند.[1]

دکتر محمد صالح بن عیسی، رئیس مرکز اتحادیه عرب در تونس، در این اجلاس تاکید کرد که سرمایه‌گذاری در سامانه‌های هشدار زودهنگام و آمادگی برای پاسخگویی، یک ضرورت غیرقابل انکار است. وی افزود که این سرمایه‌گذاری‌ها نه تنها جان انسان‌ها را نجات می‌دهد، بلکه از دستاوردهای توسعه‌ای کشورها نیز محافظت می‌کند.[2]

بن عیسی همچنین خواستار اشتراک‌گذاری قوی‌تر داده‌ها و دانش میان کشورهای منطقه شد. به گفته وی، ارتقای قابلیت‌های نظارت و پیش‌بینی، و صدور هشدارهای واضح و به‌موقع که به دست تمامی اقشار جامعه برسد، نیازمند همکاری‌های فرامرزی و فرابخشی است.[2]

ابتکار جهانی هشدار برای همه

ابتکار جهانی «هشدار زودهنگام برای همه» که در سال ۲۰۲۲ توسط دبیرکل سازمان ملل راه‌اندازی شد، هدف جاه‌طلبانه‌ای را دنبال می‌کند. این طرح قصد دارد تا پایان سال ۲۰۲۷، اطمینان حاصل کند که تمامی ساکنان کره زمین تحت پوشش سامانه‌های هشدار زودهنگام چندگانه و انسان‌محور قرار می‌گیرند.[1]

با نزدیک شدن به ضرب‌الاجل پنج‌ساله این ابتکار، تمرکز جهانی از مرحله تاسیس سیستم‌ها، به سمت عملیاتی کردن و پایداری آن‌ها تغییر یافته است. این سامانه‌ها باید بومی‌سازی شده، فراگیر باشند و بتوانند به خطرات پیچیده و آبشاری در سطح منطقه پاسخ دهند.[6]

سیسیل ریالان، سرپرست هیئت سازمان بین‌المللی مهاجرت در تونس، در جریان این مجمع به اهمیت شمول‌گرایی در مدیریت بحران اشاره کرد. وی تصریح کرد که سامانه‌های هشدار زودهنگام تنها زمانی می‌توانند جان انسان‌ها را نجات دهند که به دست همه، از جمله مهاجران و جوامع آسیب‌پذیر برسند.[4]

ریالان تاکید کرد که آمادگی در برابر بلایا باید ریشه در جوامع محلی داشته باشد و مستقیما به اقدامات پیشگیرانه متصل شود. بر اساس پیش‌بینی‌های بانک جهانی، در صورت عدم اقدام کافی، تا سال ۲۰۵۰ بیش از ۱۹ میلیون نفر در شمال آفریقا به دلیل تغییرات اقلیمی آواره خواهند شد.[4]

نقش جامعه مدنی و شمول‌گرایی

جامعه مدنی نیز نقش پررنگی در مباحث مجمع تونس ایفا کرد. شبکه عربی محیط زیست و توسعه با ارائه چشم‌اندازی جامع، خواستار تقویت نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در مدیریت خطر بلایا شد. این شبکه بر لزوم تخصیص بودجه‌های اضطراری ملی و به‌روزرسانی چارچوب‌های قانونی تاکید کرد.[5]

دکتر نجوی بوراوی، هماهنگ‌کننده ملی این شبکه در تونس، پیشنهاداتی را برای ادغام انجمن‌های محلی در سیستم‌های هشدار زودهنگام ارائه داد. وی بیان کرد که مشارکت جامعه مدنی نباید تنها به تلاش‌های امدادی محدود شود، بلکه باید در مراحل پیشگیری، ارتباطات خطر و حمایت از بازیابی نیز گسترش یابد.[5]

نقش فناوری و نوآوری نیز یکی از محورهای اصلی گفتگوها بود. شرکت‌کنندگان به بررسی کاربردهای هوش مصنوعی، ابزارهای دیجیتال و شبکه‌های سنجش هوشمند در بهبود نظارت بر خطرات و انتشار هشدارها پرداختند. این فناوری‌های نوین می‌توانند زمان طلایی واکنش را به میزان قابل‌توجهی افزایش دهند.[3]

اتحادیه پخش رادیو و تلویزیون‌های عربی به عنوان میزبان این رویداد، متعهد شد که نقش رسانه‌ها را در ارتقای آگاهی عمومی تقویت کند. رسانه‌ها به عنوان حلقه نهایی ارتباط با مردم، وظیفه دارند هشدارهای علمی را به پیام‌های قابل فهم و اقدام‌محور برای شهروندان تبدیل کنند.[2]

نقشه راه آینده و سرمایه‌گذاری استراتژیک

خروجی‌های مجمع تونس قرار است در یک گزارش ترکیبی منطقه‌ای در سال ۲۰۲۷ منتشر شود. این گزارش به عنوان ورودی اصلی کشورهای عربی برای پلتفرم جهانی کاهش خطر بلایا در سال ۲۰۲۸ مورد استفاده قرار خواهد گرفت و مسیر سرمایه‌گذاری‌های آینده را مشخص می‌کند.[1]

بیانیه پایانی این مجمع همچنین بر اهمیت ادغام مفاهیم کاهش خطر بلایا در برنامه‌های درسی مدارس و دانشگاه‌ها تاکید ویژه‌ای داشت. آموزش نسل‌های آینده و ایجاد فرهنگ ایمنی از سنین پایه، به عنوان یکی از موثرترین راهکارها برای تاب‌آوری بلندمدت جوامع عربی شناخته شد.[5]

کشورهای شرکت‌کننده توافق کردند که سیستم‌های هشدار زودهنگام چندگانه را نه به عنوان یک هزینه اضافی، بلکه به عنوان یک سرمایه‌گذاری استراتژیک در نظر بگیرند. ایجاد شبکه‌های ارتباطی مقاوم در برابر قطعی برق و توسعه زیرساخت‌های تاب‌آور، از جمله اقدامات عملی است که در دستور کار دولت‌ها قرار گرفت.[1]

در نهایت، موفقیت این نقشه راه به اراده سیاسی دولت‌ها و تامین مالی پایدار بستگی دارد. تبدیل هشدارهای زودهنگام به اقدامات عملی و موثر، نیازمند هماهنگی بی‌سابقه میان نهادهای دولتی، بخش خصوصی، جوامع محلی و شرکای بین‌المللی در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا است.[1]