گزارش وضعیت جنگل‌های جهان ۲۰۲۶: احیای اکوسیستم‌ها چگونه به موتور محرک اقتصاد جهانی تبدیل می‌شود؟

گزارش وضعیت جنگل‌های جهان در سال ۲۰۲۶ (SOFO) که به تازگی توسط فائو منتشر شده، پاسخ روشنی به ارزش اقتصادی طبیعت داده است: احیای جنگل‌ها و مناظر طبیعی می‌تواند سالانه ۱.۸ تریلیون دلار سود اقتصادی خالص ایجاد کند. این نهاد بین‌المللی تاکید می‌کند که بازسازی اکوسیستم‌ها دیگر یک هزینه حفاظتی نیست، بلکه یک سرمایه‌گذاری استراتژیک با بازدهی ۳۰ برابری برای هر دلار است.[1][3]

این گزارش که در بیست و هشتمین نشست کمیته جنگلداری فائو در رم رونمایی شد، تصویر دقیقی از وضعیت فعلی منابع طبیعی زمین ارائه می‌دهد. بر اساس داده‌های منتشر شده، در حال حاضر حدود ۱.۵۶ میلیارد هکتار از اراضی جهان دچار تخریب شده‌اند. از این میزان، ۴۶۰ میلیون هکتار را اراضی جنگلی تشکیل می‌دهند که نیازمند مداخله فوری برای بازسازی هستند.[1][2]

روند تخریب منابع طبیعی با سرعت نگران‌کننده‌ای ادامه دارد و پیامدهای آن مستقیما بر اقتصاد جهانی تاثیر می‌گذارد. فائو برآورد کرده است که ناکامی در احیای اکوسیستم‌های تخریب‌شده، سالانه بین ۸۷۸ میلیارد تا ۶.۳ تریلیون دلار به اقتصاد جهانی خسارت وارد می‌کند. این رقم معادل ۲ تا ۸.۳ درصد از تولید ناخالص داخلی کل جهان در یک سال است.[3][4]

ریشه‌های ساختاری تخریب

عوامل متعددی در دهه‌های اخیر به عنوان محرک‌های اصلی این تخریب گسترده شناسایی شده‌اند. رشد جمعیت، توسعه زیرساخت‌ها، تغییر کاربری اراضی و افزایش تقاضا برای منابع طبیعی، فشار بی‌سابقه‌ای بر ظرفیت بازسازی طبیعی جنگل‌ها وارد کرده‌اند. در کنار این عوامل انسانی، تغییرات اقلیمی نیز به عنوان یک کاتالیزور قدرتمند عمل می‌کند.[1][3]

آمارها نشان می‌دهد که تنها بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۵، حدود ۴۸۹ میلیون هکتار از جنگل‌های جهان به طور کامل از بین رفته‌اند. علاوه بر این، سالانه حدود ۱۲۷ میلیون هکتار از جنگل‌ها تحت تاثیر آتش‌سوزی‌های گسترده قرار می‌گیرند. آسیب‌های ناشی از حشرات، بیماری‌های گیاهی و رویدادهای شدید آب‌وهوایی نیز بر این بحران افزوده‌اند.[2]

با وجود این چالش‌ها، جنگل‌ها همچنان یکی از حیاتی‌ترین زیرساخت‌های طبیعی زمین محسوب می‌شوند. در حال حاضر، پوشش جنگلی جهان حدود ۴.۱۴ میلیارد هکتار است که تقریبا ۳۲ درصد از سطح خشکی‌های کره زمین را در بر می‌گیرد. این گستره عظیم، زیستگاه ۸۰ درصد از تنوع زیستی خشکی‌ها است و نقش بی‌بدیلی در تنظیم چرخه آب دارد.[3][4]

اهمیت جنگل‌ها در تنظیم کربن جو نیز غیرقابل انکار است. بر اساس گزارش سال ۲۰۲۶، جنگل‌های جهان در مجموع حدود ۷۱۴ گیگاتن کربن را در خود ذخیره کرده‌اند. حفظ این مخازن عظیم کربن برای جلوگیری از تشدید گرمایش جهانی و دستیابی به اهداف اقلیمی کاملا ضروری است.[3][4]

تغییر رویکرد به سوی احیا

در برابر این چالش‌های ساختاری، جامعه جهانی در حال تغییر رویکرد خود از صرفا «حفاظت» به «احیای فعال» است. تاکنون ۹۱ کشور و منطقه در سراسر جهان متعهد شده‌اند که بیش از ۱۹۰ میلیون هکتار از جنگل‌های تخریب‌شده خود را احیا کنند. این تعهدات نشان‌دهنده درک فزاینده از اهمیت اقتصادی و زیست‌محیطی بازسازی طبیعت است.[1][3]

با این حال، سرعت اجرای این تعهدات هنوز با نیازهای واقعی همخوانی ندارد. گزارش فائو نشان می‌دهد که در حال حاضر تنها حدود ۲۰۶.۵ میلیون هکتار از جنگل‌ها تحت برنامه‌های احیای فعال قرار دارند. برای رسیدن به اهداف تعیین شده تا سال ۲۰۳۰، این روند باید با سرعت و گستردگی بسیار بیشتری دنبال شود.[3]

شو دونگیو (QU Dongyu)، مدیرکل فائو، در مقدمه این گزارش بر لزوم تغییر نگاه به مسئله جنگل‌ها تاکید کرده است.[2][4]

او می‌نویسد: «گزارش وضعیت جنگل‌های جهان ۲۰۲۶ به روشنی نشان می‌دهد که احیای جنگل‌ها و مناظر طبیعی فراتر از یک اولویت زیست‌محیطی است؛ این یک سرمایه‌گذاری استراتژیک در سیستم‌های تاب‌آور کشاورزی-غذایی و توسعه روستایی محسوب می‌شود.»[4]

وی همچنین هشدار می‌دهد که زمان برای اقدام در حال اتمام است. به گفته مدیرکل فائو: «پنجره فرصت‌ها برای اقدام در حال بسته شدن است و هرگونه تاخیر یا طراحی ضعیف در برنامه‌های احیا، هزینه‌های بلندمدت را افزایش داده و مناظر طبیعی را در مسیر ناپایداری قرار می‌دهد.»[4]

مسیرهای چهارگانه برای اقدام

فائو برای تسریع روند احیای جنگل‌ها، چهار مسیر استراتژیک را به دولت‌ها و سیاست‌گذاران پیشنهاد داده است. نخستین مسیر، توانمندسازی جوامع محلی و تقویت حقوق مالکیت آن‌ها بر منابع طبیعی است. تجربه نشان داده است که برنامه‌های احیا زمانی موفق می‌شوند که جوامع بومی به عنوان ذی‌نفعان اصلی در مدیریت آن‌ها مشارکت داشته باشند.[1][4]

دومین مسیر پیشنهادی، اجرای برنامه‌های احیا در مقیاس چشم‌انداز است. این بدان معناست که به جای تمرکز صرف بر کاشت درخت در مناطق محدود، باید کل اکوسیستم یک منطقه شامل اراضی کشاورزی، منابع آبی و جنگل‌ها به صورت یکپارچه مدیریت و بازسازی شود.[1][4]

مسیر سوم به تامین مالی و توسعه مدل‌های کسب‌وکار پایدار اختصاص دارد. فائو تاکید می‌کند که برای دستیابی به اهداف سال ۲۰۳۰، سرمایه‌گذاری سالانه در زمینه احیای جنگل‌ها باید به شکل چشمگیری افزایش یابد. این امر نیازمند مشارکت جدی بخش خصوصی و ایجاد مکانیزم‌های مالی نوآورانه است.[1]

در نهایت، ایجاد سیاست‌ها، نهادها و قوانین یکپارچه به عنوان چهارمین مسیر حیاتی معرفی شده است. دولت‌ها باید سیاست‌های جنگلداری خود را با استراتژی‌های امنیت غذایی و توسعه روستایی همسو کنند. بدون یک چارچوب قانونی منسجم، تلاش‌های پراکنده برای احیای جنگل‌ها نمی‌توانند به نتایج پایدار در مقیاس ملی منجر شوند.[1][4]

چشم‌انداز امنیت غذایی

ارتباط تنگاتنگ میان سلامت جنگل‌ها و امنیت غذایی، یکی از محورهای کلیدی گزارش ۲۰۲۶ است. در حال حاضر، نزدیک به یک‌سوم جمعیت جهان برای تامین معیشت و امنیت غذایی خود به طور مستقیم یا غیرمستقیم به جنگل‌ها وابسته‌اند. در برخی جوامع محلی، محصولات جنگلی تا ۸۰ درصد از پروتئین مصرفی روزانه را تامین می‌کنند.[2]

تخریب جنگل‌ها به معنای از بین رفتن این منبع حیاتی تامین غذا و درآمد برای آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه است. از سوی دیگر، احیای اکوسیستم‌های جنگلی می‌تواند به تقویت سیستم‌های کشاورزی مجاور کمک کرده و با تنظیم منابع آبی و جلوگیری از فرسایش خاک، بهره‌وری تولید مواد غذایی را در سطح کلان افزایش دهد.[1][2]

گزارش فائو در نهایت نتیجه‌گیری می‌کند که سرمایه‌گذاری ۲.۶ تریلیون دلاری در طول ۱۵ سال آینده برای مقابله با تخریب اراضی و خشکسالی، می‌تواند بازدهی اجتماعی هشت برابری داشته باشد. این اعداد نشان می‌دهند که احیای طبیعت، نه یک بار مالی بر دوش دولت‌ها، بلکه یکی از منطقی‌ترین تصمیمات اقتصادی برای تضمین آینده‌ای پایدار است.[3]

نقش فناوری در پایش احیا

یکی از چالش‌های تاریخی در برنامه‌های احیای جنگل‌ها، فقدان داده‌های دقیق و سیستم‌های پایش مستمر بوده است. گزارش جدید تاکید می‌کند که استفاده از فناوری‌های نوین ماهواره‌ای و هوش مصنوعی می‌تواند شفافیت و کارایی پروژه‌های بازسازی را به شکل چشمگیری افزایش دهد.[2]

فائو هشدار می‌دهد که صرفا شمارش درختان کاشته شده نمی‌تواند معیار مناسبی برای سنجش موفقیت باشد. موفقیت واقعی زمانی حاصل می‌شود که عملکردهای اکولوژیک یک منطقه، از جمله تنوع زیستی و ظرفیت نگهداری آب، به طور کامل بازیابی شوند و این امر نیازمند پایش‌های چندبعدی و بلندمدت است.[1]

در نهایت، موفقیت در احیای ۴۶۰ میلیون هکتار جنگل تخریب‌شده، نیازمند یک اراده سیاسی جهانی و همکاری فرامرزی است. همان‌طور که این گزارش نشان می‌دهد، ابزارهای علمی و توجیهات اقتصادی برای این کار کاملا فراهم است؛ اکنون زمان آن فرا رسیده که دولت‌ها این استراتژی سودآور را در مرکز سیاست‌های توسعه‌ای خود قرار دهند.[1]