بخش اعظمی از تالاب بین‌المللی چغاخور با اجرای حکم قضایی و هدایت آب احیا شد

تالاب بین‌المللی چغاخور در استان چهارمحال و بختیاری که در شهریورماه نیمی از مساحت آبی خود را از دست داده بود، با مداخله قضایی و مسدود شدن دریچه خروجی در مسیر احیا قرار گرفت. محسن کریمی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان، در ۱۹ مهر ۱۴۰۵ اعلام کرد که با هدایت منابع آب بالادست، بخش اعظمی از این زیستگاه ارزشمند بازیابی شده است.[1]

بحران خشکی این تالاب از اواخر تابستان به اوج خود رسید؛ زمانی که تصاویر ماهواره‌ای و مشاهدات میدانی نشان دادند حدود ۵۰ درصد از عرصه آبی ۱۵۰۰ هکتاری آن به زمین خشک تبدیل شده است. این وضعیت، نگرانی‌های گسترده‌ای را درباره نابودی تنوع زیستی و تبدیل شدن بستر خشک تالاب به کانون جدید گرد و غبار محلی برانگیخت.[2][3]

در پی این شرایط، اداره کل محیط زیست استان با طرح شکایت قضایی علیه نهادهای متولی آب، موفق شد در ۳۰ شهریورماه حکم انسداد خروجی سد چغاخور را دریافت کند. با اجرای این حکم و لایروبی چشمه‌های اطراف برای هدایت آب به سمت تالاب، روند افت سطح آب متوقف شد.[1][2]

ریشه‌های یک بحران ساختاری

اختلاف نظر میان دستگاه‌های اجرایی درباره دلایل خشکی چغاخور، یکی از گره‌های اصلی مدیریت این اکوسیستم است. سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت نیرو و شرکت آب منطقه‌ای را به دلیل عدم رعایت حقابه زیست‌محیطی و تخصیص بی‌رویه آب به بخش کشاورزی مقصر می‌داند.[2][3]

در مقابل، مسئولان شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری معتقدند که کاهش حجم آب تالاب نتیجه یک سال مدیریت نیست، بلکه پیامد انباشته شدن آثار چند سال خشکسالی متوالی است. آن‌ها کاهش بارش‌ها نسبت به میانگین بلندمدت و افزایش شدید تبخیر در طول تابستان را دلیل اصلی افت ذخیره آب می‌دانند.[2][3]

فعالان محیط زیست اما به زنجیره‌ای از عوامل دیگر اشاره می‌کنند. توسعه زمین‌های کشاورزی در حاشیه تالاب و اجرای پروژه‌های عمرانی مانند احداث تونل انتقال آب سبزکوه به چغاخور در دهه نود، از جمله مداخلات انسانی هستند که دبی چشمه‌های تغذیه‌کننده تالاب را تحت تأثیر قرار داده‌اند.[2][3]

تغییرات هیدرولوژیک و پیامدهای آن

تالاب چغاخور پیش از دهه هفتاد خورشیدی، یک مرغزار و تالاب کم‌عمق طبیعی بود که چرخه‌های فصلی خود را به صورت طبیعی طی می‌کرد. اما با احداث سد خاکی در سال ۱۳۷۱ بر روی خروجی آن، این پهنه آبی عملاً به یک مخزن ذخیره آب برای مصارف کشاورزی تبدیل شد.[4]

تبدیل شدن تالاب به سد، اگرچه در ابتدا باعث افزایش حجم و عمق آب تا ۶ متر در فصول پربارش شد، اما وابستگی آن را به تصمیمات مدیریتی انسانی به شدت افزایش داد. از آن زمان، هرگونه رهاسازی آب برای مصارف پایین‌دست، مستقیماً بر تراز آب تالاب تأثیر می‌گذارد.[4]

این تغییر کاربری، دینامیک طبیعی اکوسیستم را دگرگون کرد. تالابی که پیش از این بر اساس بارش‌ها و چشمه‌های محلی تنظیم می‌شد، اکنون باید پاسخگوی نیازهای رو به رشد کشاورزی در دشت‌های مجاور باشد؛ تضادی که در سال‌های کم‌بارش به سرعت خود را نشان می‌دهد.[3][4]

اهمیت اکولوژیک نگین زاگرس

تالاب چغاخور که در ارتفاع ۲۲۰۰ متری از سطح دریا و در دامنه کوه کلار واقع شده، در سال ۲۰۱۰ میلادی در فهرست کنوانسیون بین‌المللی رامسر به ثبت رسید. این پهنه آبی نقش حیاتی در کنترل سیلاب‌ها و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی منطقه ایفا می‌کند.[4]

این زیستگاه کوهستانی میزبان بیش از ۴۷ گونه پرنده بومی و مهاجر است. پرندگان کمیابی مانند اردک سرسفید و عقاب شاهی، چغاخور را به عنوان ایستگاه استراحت و زمستان‌گذرانی خود انتخاب می‌کنند که این امر تالاب را به یکی از سایت‌های مهم پرنده‌نگری در ایران تبدیل کرده است.[4]

حیات آبزیان این تالاب نیز دارای ارزش ژنتیکی منحصر‌به‌فردی است. گونه بومی از ماهی به نام «کپوردندان» یا ماهی گورخری در آب‌های چغاخور زیست می‌کند که خشکی تالاب می‌توانست به انقراض کامل این گونه نادر در طبیعت منجر شود.[4]

اقتصاد محلی در گرو حیات تالاب

اهمیت چغاخور تنها به مسائل اکولوژیک محدود نمی‌شود؛ اقتصاد جوامع محلی در شهرهای بلداجی و روستاهای حاشیه تالاب، پیوند عمیقی با حیات این پهنه آبی دارد. گردشگری طبیعت، یکی از منابع اصلی درآمد ساکنان این منطقه است که با پسروی آب، به شدت آسیب می‌بیند.[4]

از سوی دیگر، کشاورزان پایین‌دست سد نیز برای آبیاری مزارع خود به آب ذخیره‌شده در چغاخور وابسته‌اند. این تضاد منافع میان نیازهای کشاورزی و ضرورت حفظ حقابه محیط زیست، نیازمند یک برنامه‌ریزی دقیق و مبتنی بر ظرفیت برد منطقه است.[2][3]

چغاخور تنها تالاب این منطقه نیست؛ این پهنه آبی بخشی از یک زنجیره به هم پیوسته از تالاب‌های کوهستانی زاگرس شامل گندمان و سولگان است. خشک شدن چغاخور می‌تواند اثرات دومینویی بر سایر تالاب‌های این شبکه داشته باشد و مسیرهای مهاجرت پرندگان را مختل کند.[2]

چشم‌انداز پاییزی و مدیریت پایدار

اکنون با بسته شدن خروجی و هدایت آب‌های سطحی، مرحله جدیدی از بازیابی چغاخور آغاز شده است. کارشناسان هواشناسی پیش‌بینی می‌کنند که با ورود سامانه‌های بارشی پاییزی، حجم آبگیری تالاب در ماه‌های آینده افزایش یابد و شرایط اکولوژیک آن به ثبات نسبی برسد.[1][3]

محسن کریمی، مدیرکل حفاظت محیط زیست چهارمحال و بختیاری، درباره چشم‌انداز پیش‌رو می‌گوید: «با توجه به بسته شدن خروجی تالاب و تمهیدات صورت‌گرفته برای هدایت منابع آبی به سمت تالاب و بارش‌های فصلی، امیدواریم شاهد بازگشت تالاب به شرایط نرمال باشیم.»[3]

با این وجود، فعالان محیط زیست هشدار می‌دهند که نجات تالاب با احکام قضایی، یک اقدام اضطراری است. آن‌ها تأکید دارند که برای حفظ پایدار این اکوسیستم، حقابه زیست‌محیطی تالاب باید به عنوان یک اولویت قانونی در برنامه‌ریزی‌های وزارت نیرو به رسمیت شناخته شود.[2][3]

اقدام سریع دستگاه قضایی در پلمب خروجی سد، نشان‌دهنده نیاز به بازنگری در سازوکارهای اجرایی پیشگیرانه است. حفاظت از منابع طبیعی نیازمند یک سیستم پایش مستمر است تا پیش از رسیدن به نقطه بحران، مداخلات لازم صورت گیرد.[1][3]

تجربه تابستان ۱۴۰۵ ثابت کرد که اکوسیستم‌های کوهستانی به شدت در برابر تغییرات اقلیمی و سوءمدیریت آسیب‌پذیرند. بقای تالاب چغاخور در سال‌های آینده، نیازمند تغییر رویکرد از بهره‌برداری یک‌جانبه به مدیریت یکپارچه حوضه آبریز است تا تعادل میان انسان و طبیعت حفظ شود.[3]