رفتن به محتوای اصلی
دیپلماسی آبرودخانه ارس· 6 دقیقه مطالعه· در محیط زیست

گام مشترک ایران و ارمنستان برای پایش و کنترل آلودگی رودخانه مرزی ارس

مقامات محیط زیست ایران و ارمنستان در نشستی هماهنگ، بر استمرار پایش مشترک و جلوگیری از ورود آلاینده‌های صنعتی و معدنی به رودخانه راهبردی ارس توافق کردند.

به قلم مرجان موسوی

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

در تازه‌ترین اقدام برای مقابله با بحران زیست‌محیطی شمال‌غرب کشور، سازمان حفاظت محیط زیست ایران روز یکشنبه ۱۳ آبان ۱۴۰۵ میزبان نشست هماهنگی دستگاه‌های اجرایی برای پایش مشترک رودخانه مرزی ارس با ارمنستان بود. این نشست تخصصی با هدف توقف ورود پساب‌های صنعتی و معدنی به این شریان حیاتی و ارزیابی اقدامات گذشته برگزار شد.

رودخانه ارس با طول تقریبی ۱۰۷۲ کیلومتر، یکی از مهم‌ترین و پرآب‌ترین منابع آبی منطقه قفقاز به شمار می‌رود که پس از سرچشمه گرفتن از ارتفاعات آناتولی در ترکیه، مرز مشترک ایران با ارمنستان و جمهوری آذربایجان را تشکیل می‌دهد. کیفیت آب این رودخانه مستقیماً بر معیشت، کشاورزی و زندگی میلیون‌ها نفر در حاشیه آن تأثیر می‌گذارد.[2]

احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست، در این نشست بر اهمیت راهبردی این رودخانه تأکید کرد. او در جمع مدیران اجرایی گفت: «حفاظت از محیط زیست و ارتقای کیفیت آب ارس، از الزامات پایداری اقتصادی و اجتماعی منطقه و صیانت از سلامت ساکنان حاشیه آن است.»[1]

لاهیجان‌زاده همچنین استمرار و تقویت تعاملات دوجانبه میان تهران و ایروان را برای پیشگیری از ورود آلاینده‌ها و مدیریت زیست‌محیطی این رودخانه کاملاً ضروری برشمرد. این اظهارات صریح نشان‌دهنده تغییر رویکرد دستگاه‌های متولی از انفعال به دیپلماسی فعال آب در مرزهای شمالی کشور است که می‌تواند الگویی برای مدیریت سایر حوضه‌های آبریز مشترک باشد.

ریشه‌های بحران و منابع آلاینده

طی یک دهه گذشته، ورود مداوم فلزات سنگین ناشی از فعالیت‌های معدنی ارمنستان، به‌ویژه معادن بزرگ مس و مولیبدن، به یکی از دغدغه‌های اصلی و روزمره ساکنان استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی تبدیل شده است. پساب‌های تصفیه‌نشده این معادن، کیفیت آب و خاک منطقه را به شدت تهدید می‌کنند و نیازمند مداخله فوری دیپلماتیک هستند.[2]

شماتیک سیستم پایش کیفیت آب و ایستگاه‌های نمونه‌برداری رودخانه‌ای.

مطالعات متعدد دانشگاهی و گزارش‌های نهادهای ناظر نشان می‌دهد که غلظت عناصری مانند آلومینیوم، مس، بور و مولیبدن در بخش‌هایی از رودخانه از استانداردهای مجاز بین‌المللی فراتر رفته است. این آلاینده‌های پایدار نه تنها اکوسیستم حساس آبزیان را نابود می‌کنند، بلکه از طریق زنجیره غذایی و آبیاری مزارع وارد بدن انسان می‌شوند.[2]

دشت حاصلخیز مغان که به عنوان یکی از قطب‌های اصلی کشاورزی و تضمین‌کننده امنیت غذایی ایران شناخته می‌شود، وابستگی مطلقی به منابع آب رودخانه ارس دارد. ورود مستمر آلاینده‌های شیمیایی به شبکه‌های آبیاری این دشت، می‌تواند خسارات جبران‌ناپذیری به کیفیت محصولات زراعی و در نهایت سلامت مصرف‌کنندگان در سراسر کشور وارد کند.[2]

در جریان نشست روز یکشنبه، محسن شهریاری‌مقدم، مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت زیست‌محیطی آب و خاک، گزارشی جامع از اقدامات انجام‌شده طی سال‌های اخیر ارائه کرد. این گزارش مستند شامل نتایج پایش‌های مستمر و ارزیابی میزان اثربخشی راهکارهای پیشین برای جلوگیری از ورود آلودگی‌های صنعتی به بستر رودخانه ارس بود.[1]

نمایندگان شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی نیز در این جلسه حضور داشتند و داده‌های کمی مربوط به وضعیت کیفی رودخانه ارس را در سال‌های اخیر با جزئیات تشریح کردند. این داده‌های میدانی مبنای تصمیم‌گیری برای فاز بعدی همکاری‌های مشترک با طرف ارمنی قرار خواهد گرفت تا اقدامات نظارتی به شکلی هدفمندتر اجرا شوند.

دیپلماسی محیط‌زیستی در حاشیه کاپ ۱۷

این نشست هماهنگی در تهران، تنها چند روز پس از پایان هفدهمین کنفرانس اعضای کنوانسیون تنوع زیستی برگزار شد. این اجلاس مهم جهانی از ۲۶ مهر تا ۹ آبان ۱۴۰۵ به میزبانی شهر ایروان در ارمنستان جریان داشت و فرصتی کم‌نظیر برای رایزنی‌های دوجانبه در بالاترین سطح کارشناسی فراهم کرد.

حمید ظهرابی، معاون محیط‌زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط‌زیست ایران، در حاشیه اجلاس کاپ ۱۷ با همتای ارمنی خود دیدار و گفت‌وگو کرد. او در این ملاقات کلیدی، پیشنهاد رسمی ایران برای توسعه همکاری‌های عملیاتی در زمینه حفاظت از رودخانه مرزی ارس را روی میز گذاشت و بر تسریع اقدامات تأکید نمود.

رایزنی‌های دیپلماتیک میان ایران و ارمنستان برای حل بحران آلودگی رودخانه ارس.

مذاکرات فشرده در ایروان تنها به موضوع کنترل آلودگی محدود نشد؛ هیئت ایرانی پیشنهاد نوآورانه ایجاد یک پارک صلح و دوستی در امتداد مرزهای مشترک را نیز مطرح کرد. این ایده با هدف پیوند زدن منافع امنیتی و زیست‌محیطی دو کشور و ارتقای سطح حفاظت از تنوع زیستی شکننده منطقه ارائه شده است.

تلاش‌های فعلی سازمان محیط زیست بر بستر توافقات پیشین دو کشور استوار است. در اسفند ۱۴۰۲، هیئت‌های کارشناسی ایران و ارمنستان در جلفا نقشه راهی را برای توقف کامل تخلیه پساب‌های صنعتی به ارس در یک بازه زمانی یک‌ساله تصویب کرده بودند که اکنون نیازمند پیگیری جدی و نظارت بر حسن اجرای آن است.

پیامدهای تعلل و چشم‌انداز آینده

نگرانی‌های فزاینده عمومی درباره ارتباط آلودگی ارس با شیوع بیماری‌های خاص در منطقه مغان و استان اردبیل، فشار مضاعفی بر دستگاه‌های اجرایی وارد کرده است. اگرچه برخی نهادهای بهداشتی ارتباط مستقیم این دو را محتاطانه ارزیابی می‌کنند، اما انباشت فلزات سنگین در رسوبات رودخانه حقیقتی غیرقابل انکار و نیازمند پایش مستمر است.[2]

تغییرات اقلیمی و کاهش محسوس آورد رودخانه ارس در سال‌های اخیر، بحران آلودگی را به شکل فزاینده‌ای تشدید کرده است. با کاهش حجم آب در گردش، غلظت آلاینده‌های شیمیایی و فلزات سنگین افزایش می‌یابد و توان خودپالایی طبیعی رودخانه به شدت افت می‌کند که این امر زنگ خطری جدی برای کشاورزی منطقه محسوب می‌شود.[2]

در پایان نشست ۱۳ آبان، مصوب شد که مدیریت زیست‌محیطی این رودخانه در سطح ملی با هماهنگی و جدیت بیشتری دنبال شود. دستگاه‌های مسئول و متولیان قانونی موظف شدند مطابق وظایف و مأموریت‌های تعیین‌شده، برنامه‌های حفاظتی خود را بدون وقفه پیگیری و در سطح استان‌های درگیر با تخصیص بودجه مناسب اجرا کنند.[1]

بر اساس توافقات صورت‌گرفته، قرار است کارگروه‌های تخصصی مشترک در سه حوزه معادن، کیفیت آب و نظارت میدانی، فعالیت‌های خود را در ماه‌های آینده گسترش دهند. این کارگروه‌ها وظیفه دارند منشأ دقیق آلاینده‌ها را در هر دو سوی مرز شناسایی و راهکارهای فنی و مهندسی مشخصی برای مهار آن‌ها در مبدأ ارائه کنند.

دشت حاصلخیز مغان که حیات کشاورزی آن وابستگی مطلقی به کیفیت آب رودخانه ارس دارد.

برنامه‌ریزی‌های عملیاتی نشان می‌دهد که تیم‌های کارشناسی دو کشور در هفته‌های آینده بازدیدهای میدانی مشترکی از نقاط بحرانی رودخانه خواهند داشت. این بازدیدها با هدف نمونه‌برداری همزمان از آب و رسوبات انجام می‌شود تا هرگونه اختلاف نظر آماری در نتایج آزمایشگاهی برطرف شده و یک پایگاه داده واحد و مورد تأیید طرفین شکل بگیرد.

مسئله حیاتی ارس تنها به روابط دوجانبه ایران و ارمنستان محدود نمی‌شود. فعالیت‌های سدسازی گسترده در ترکیه و برداشت‌های بی‌رویه در طول مسیر، حجم آب ورودی به پایین‌دست را به شدت کاهش داده است. حل جامع این بحران نیازمند یک معاهده چندجانبه و الزام‌آور میان تمام کشورهای حوضه آبریز است تا حق‌آبه زیست‌محیطی تأمین شود.[2]

کارشناسان محیط زیست تأکید دارند که دولت ارمنستان باید سرمایه‌گذاری کلانی در بخش زیرساخت‌های تصفیه فاضلاب صنعتی معادن خود انجام دهد. نصب سیستم‌های پایش آنلاین در خروجی کارخانه‌ها و معادن مجاور رودخانه، می‌تواند شفافیت داده‌ها را افزایش داده و اعتماد متقابل میان کشورهای همسایه را در زمینه مدیریت پایدار منابع آب مرزی احیا کند.[2]

افزایش آگاهی عمومی و مشارکت فعال جوامع محلی در گزارش‌دهی تخلفات زیست‌محیطی نیز می‌تواند به عنوان یک بازوی نظارتی قدرتمند عمل کند. سازمان‌های مردم‌نهاد در هر دو کشور ظرفیت بالایی برای تسهیل این روند و اعمال فشار مدنی بر صنایع آلاینده برای رعایت دقیق استانداردهای بین‌المللی دارند.[2]

افزایش آگاهی عمومی و مشارکت فعال جوامع محلی در گزارش‌دهی تخلفات زیست‌محیطی نیز می‌تواند به عنوان یک بازوی نظارتی قدرتمند عمل کند.

گام‌های اخیر تهران و ایروان نشان‌دهنده درک مشترک از عمق فاجعه زیست‌محیطی و ضرورت اقدام فوری است. با این حال، موفقیت این دیپلماسی زیست‌محیطی در گرو اجرای دقیق توافقات، شفافیت کامل در ارائه داده‌های پایش و الزام قانونی صنایع آلاینده به احداث تصفیه‌خانه‌های استاندارد در ماه‌های سرنوشت‌ساز پیش رو خواهد بود.

نکات کلیدی

  1. سازمان حفاظت محیط زیست ایران و ارمنستان بر استمرار پایش مشترک رودخانه ارس برای جلوگیری از ورود آلاینده‌های صنعتی توافق کردند.
  2. در نشست هماهنگی تهران، گزارش‌های مستمری از وضعیت کیفی آب ارس و اقدامات انجام‌شده برای مهار پساب‌های معدنی ارائه شد.
  3. ایران در حاشیه اجلاس جهانی کاپ ۱۷، پیشنهاد ایجاد یک «پارک صلح و دوستی» در امتداد مرزهای مشترک با ارمنستان را مطرح کرده است.
  4. کارشناسان هشدار می‌دهند که کاهش آورد رودخانه به دلیل تغییرات اقلیمی، غلظت فلزات سنگین را افزایش داده و کشاورزی منطقه را تهدید می‌کند.

آنچه نمی‌دانیم

  • میزان دقیق سرمایه‌گذاری ارمنستان برای احداث تصفیه‌خانه‌های صنعتی در معادن مس و مولیبدن هنوز به طور شفاف اعلام نشده است.
  • مشخص نیست که آیا ترکیه به عنوان کشور سرچشمه ارس، در آینده به توافقات چندجانبه برای تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی این رودخانه خواهد پیوست یا خیر.

روند رویداد

  1. اسفند ۱۴۰۲

    برگزاری نشست مشترک در جلفا و تصویب نقشه راه یک‌ساله برای توقف ورود آلاینده‌ها به ارس.

  2. مهر ۱۴۰۵

    دیدار معاونان محیط زیست ایران و ارمنستان در حاشیه اجلاس کاپ ۱۷ در ایروان و پیشنهاد ایجاد پارک صلح.

  3. آبان ۱۴۰۵

    برگزاری نشست هماهنگی دستگاه‌های اجرایی در تهران برای استمرار پایش مشترک رودخانه ارس.

مقامات محیط زیست ایران 40%مقامات ارمنستان 30%کارشناسان مستقل 30%
مقامات محیط زیست ایران
تأکید بر دیپلماسی آب و ضرورت توقف فوری ورود آلاینده‌ها برای حفظ سلامت عمومی.
مقامات ارمنستان
تمرکز بر همکاری‌های فنی مشترک و ارتقای زیرساخت‌های معدنی برای کاهش آلایندگی.
کارشناسان مستقل
هشدار درباره آسیب‌های بوم‌شناختی بلندمدت و نیاز به معاهدات الزام‌آور چندجانبه.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • کشاورزان و بهره‌برداران محلی دشت مغان
  • مقامات مدیریت منابع آب ترکیه

منابع

پوشش منابع

2 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

مقامات محیط زیست ایران 40%مقامات ارمنستان 30%کارشناسان مستقل 30%
  1. [1]Shafaqnaمقامات محیط زیست ایران

    ایران و ارمنستان برای پایش و کنترل آلودگی رودخانه ارس همکاری می‌کنند

    مطالعه در Shafaqna →
  2. [2]EA WorldViewکارشناسان مستقل

    A Contaminated River: The Aras River Crisis

    مطالعه در EA WorldView →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار محیط زیست با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.