مخالفت رسمی سازمان حفاظت محیط زیست با ادامه فعالیت معدن بوکسیت تاش در شاهوار

تصمیم‌گیری درباره سرنوشت بزرگ‌ترین کانون آب‌ساز شرق استان سمنان سرانجام با یک موضع‌گیری قاطع همراه شد. حمید ظهرابی، معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست، روز دوشنبه ۲۰ مهر ۱۴۰۵ مخالفت رسمی و قطعی این سازمان را با ادامه فعالیت معدن بوکسیت تاش در ارتفاعات شاهوار شاهرود اعلام کرد.[1][3]

این اعلام موضع در نشست مشترک نمایندگان دستگاه‌های اجرایی و سازمان‌های مردم‌نهاد استان سمنان که در مرکز ارتباطات مردمی نهاد ریاست‌جمهوری برگزار شد، رسانه‌ای گردید. ظهرابی تأکید کرد که شیوه‌های بهره‌برداری این معدن با اصول توسعه پایدار مغایرت جدی دارد و تهدیدی مستقیم برای منابع آب شرب منطقه محسوب می‌شود.[1][3]

کوهستان شاهوار که در میان بومیان به «دماوند کوچک» شهرت دارد، منبع اصلی تأمین آب شرب و کشاورزی برای جمعیت ۲۰۰ هزار نفری شهرستان‌های شاهرود و بسطام است. فعالان محیط زیست سال‌هاست هشدار می‌دهند که برداشت‌های معدنی در این ارتفاعات، سفره‌های آب زیرزمینی را نابود کرده و خطر فرونشست زمین را افزایش می‌دهد.[2][3]

ریشه‌های یک بحران زیست‌محیطی

آغاز به کار معدن بوکسیت تاش به سال ۱۳۸۹ بازمی‌گردد؛ زمانی که سازمان حفاظت محیط زیست از همان ابتدا نسبت به پیامدهای مخرب آن هشدار داده بود. با این وجود، مجوزهای اکتشاف و بهره‌برداری برای تأمین ماده اولیه شرکت آلومینای جاجرم صادر شد و ماشین‌آلات سنگین راهی ارتفاعات بکر شاهوار شدند.[1]

به گفته معاون سازمان حفاظت محیط زیست، یک خلأ قانونی در آن مقطع زمانی راه را برای تخریب شاهوار هموار کرد. با اصلاح قانون معادن در مجلس شورای اسلامی، الزام استعلام از سازمان حفاظت محیط زیست در مرحله صدور پروانه بهره‌برداری حذف شد و این سازمان از چرخه تصمیم‌گیری کنار گذاشته شد.[1][3]

فعالیت این معدن با وجود مخالفت‌های گسترده مردمی تا سال ۱۳۹۸ ادامه یافت و خسارات جبران‌ناپذیری به پوشش گیاهی و حیات وحش منطقه وارد کرد. در نهایت، با بالا گرفتن اعتراضات و اثبات آلودگی منابع آبی، شورای تأمین استان سمنان رأی به توقف موقت فعالیت‌های استخراجی در این معدن داد.[1]

با وجود این توقف پنج‌ساله، فشارهای اقتصادی برای بازگشایی مجدد معدن در ماه‌های اخیر شدت گرفته بود. حامیان بازگشایی استدلال می‌کردند که توقف استخراج بوکسیت داخلی، صنایع پایین‌دستی آلومینیوم را به واردات وابسته کرده و سالانه میلیون‌ها دلار ارزبری برای کشور به همراه دارد.[3]

ارزیابی‌های میدانی و تخلفات فنی

شهریور ماه سال گذشته، تیمی متشکل از کارشناسان و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست یک بازدید میدانی جامع از منطقه شاهوار انجام دادند. نتایج این بررسی‌ها نشان داد که شیوه برداشت از معدن تاش فاصله بسیار زیادی با استانداردهای فنی و موازین زیست‌محیطی داشته است.[1][3]

گزارش‌های کارشناسی تأیید می‌کنند که گسترش بی‌ضابطه فعالیت‌های معدنی، علاوه بر تخریب فیزیکی کوهستان، باعث نفوذ آلاینده‌ها به حوضه‌های آبریز دشت بسطام شده است. از بین رفتن پوشش گیاهی منحصربه‌فرد این منطقه، از جمله گونه‌های نادر گیاهی و زیستگاه خرس قهوه‌ای، از دیگر پیامدهای این بهره‌برداری غیراصولی است.[2]

ظهرابی در نشست اخیر تصریح کرد که آسیب‌های وارد شده به منطقه شاهوار به حدی جدی است که ضرورت بازنگری کامل در سیاست‌های معدنی این حوضه را دوچندان می‌کند. وی افزود که سازمان محیط زیست تحت هیچ شرایطی حاضر به معامله بر سر سلامت مردم و امنیت آبی منطقه نیست.[1][3]

مقاومت در برابر بازگشایی معدن تاش تنها به نهادهای دولتی محدود نمی‌شود. «کمیته مردمی صیانت از شاهوار» با همراهی چهره‌های مذهبی، دانشگاهیان و فعالان اجتماعی شاهرود، در سال‌های اخیر با برگزاری تجمعات و ارائه مستندات علمی، نقش مهمی در آگاه‌سازی افکار عمومی ایفا کرده‌اند.[2][3]

تقابل صنعت و امنیت زیستی

پرونده معدن تاش اکنون به نمادی از تقابل توسعه صنعتی ناپایدار و امنیت زیستی تبدیل شده است. در حالی که وزارت صنعت، معدن و تجارت بر لزوم تأمین خوراک کارخانه‌های آلومینیوم تأکید دارد، کارشناسان محیط زیست هشدار می‌دهند که هزینه نابودی منابع آب بسیار بیشتر از سود حاصل از استخراج بوکسیت است.[3]

مرکز پژوهش‌های مجلس نیز پیش‌تر در گزارشی به بررسی ابعاد این مناقشه پرداخته بود. در این گزارش تأکید شده بود که معدن تاش به دلیل دارا بودن بیش از یک‌سوم ذخایر شناخته‌شده بوکسیت کشور، اهمیتی راهبردی دارد، اما نگرانی‌های اجتماعی و زیست‌محیطی مانع از ادامه فعالیت آن شده است.

با ورود مستقیم نهاد ریاست‌جمهوری به این پرونده و اعلام موضع شفاف سازمان حفاظت محیط زیست، به نظر می‌رسد کفه ترازو به نفع حامیان محیط زیست سنگین‌تر شده است. درخواست‌های رسمی نمایندگان مجلس و مقامات محلی از رئیس‌جمهور نیز روند توقف دائمی این پروژه را تسریع کرده است.[1][2]

حفظ کوهستان شاهوار نه تنها برای تأمین آب شرب، بلکه برای جلوگیری از تشدید پدیده گرد و غبار در شرق استان سمنان حیاتی است. نابودی این سد طبیعی می‌تواند الگوهای اقلیمی منطقه را تغییر داده و کشاورزی دشت بسطام را که قطب تولید محصولات باغی است، به نابودی بکشاند.[2][3]

چشم‌انداز آینده شاهوار

اکنون انتظار می‌رود با ثبت این مخالفت رسمی، دستگاه‌های اجرایی مرتبط نسبت به لغو دائمی پروانه بهره‌برداری معدن تاش اقدام کنند. فعالان محیط زیست امیدوارند این تصمیم به رویه‌ای ثابت برای برخورد با سایر پروژه‌های مخرب معدنی در مناطق حساس اکولوژیک کشور تبدیل شود.[1][3]

بر اساس آمارهای منتشر شده، کوهستان شاهوار سالانه میلیون‌ها متر مکعب آب شیرین را به سفره‌های زیرزمینی دشت‌های اطراف تزریق می‌کند. ارزش اقتصادی این حجم از آب پاک در منطقه‌ای نیمه‌خشک مانند سمنان، به مراتب فراتر از درآمدهای مقطعی حاصل از استخراج چند صد هزار تن خاک بوکسیت ارزیابی می‌شود.[3]

محققان گیاه‌شناسی پیش‌تر اعلام کرده بودند که حداقل چهار گونه گیاهی بومی در ارتفاعات شاهوار شناسایی شده‌اند که در هیچ کجای دیگر از کره زمین یافت نمی‌شوند. ادامه عملیات معدن‌کاوی و تردد ماشین‌آلات سنگین، این ذخایر ژنتیکی ارزشمند را در معرض انقراض قطعی قرار داده بود.[2][3]

تصمیم قاطع سازمان حفاظت محیط زیست در مهرماه ۱۴۰۵، نقطه عطفی در مدیریت منابع طبیعی ایران محسوب می‌شود. این نهاد با ایستادگی بر موضع کارشناسی خود، نشان داد که دوران نادیده گرفتن ارزیابی‌های زیست‌محیطی به بهانه توسعه صنعتی به پایان رسیده و حفظ منابع پایه، اولویت غیرقابل انکار کشور است.[1][3]

گام بعدی در این پرونده، الزام شرکت بهره‌بردار به اجرای طرح‌های احیای اکولوژیک در مناطق تخریب‌شده کوهستان است. جبران خسارات وارده به طبیعت شاهوار نیازمند یک برنامه بلندمدت و نظارت مستمر است تا شاید بخشی از زخم‌های وارد شده بر پیکر این میراث طبیعی التیام یابد.[3]