بازگشت موفقیت‌آمیز «برنا»، فوک خزری نجات‌یافته به آب‌های دریای خزر

فوک خزری آسیب‌دیده‌ای که یک ماه پیش در آستانه مرگ پیدا شده بود، اکنون با بازیابی توان جسمانی خود به زیستگاه طبیعی‌اش بازگشته است. این پستاندار دریایی که «برنا» نام گرفته، روز پنجشنبه ۲۳ مهر ۱۴۰۵ در فاصله ۱۰ کیلومتری از ساحل بندر امیرآباد رهاسازی شد.[1][2]

عملیات بازگرداندن این گونه ارزشمند با انتقال به آب‌های عمیق‌تر انجام گرفت تا از خطرات مناطق ساحلی دور بماند. محیط‌بانان و کارشناسان اداره کل بنادر و دریانوردی مازندران، برنا را در عمق ۳۰ متری دریای خزر به آب سپردند.[2][3]

این رهاسازی نقطه پایانی بر یک ماه تلاش شبانه‌روزی تیمارگران در مرکز امداد و نجات فوک خزری در پناهگاه حیات‌وحش میانکاله بود. برنا در زمان کشف، وضعیت جسمانی بسیار وخیمی داشت و به دلیل گرفتاری در تورهای سرگردان ماهیگیری، با مرگ دست و پنجه نرم می‌کرد.[1][3]

شهرام فداکار، مدیرکل دفتر حفاظت از زیست‌بوم‌ها و سواحل دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، درباره وضعیت اولیه این حیوان توضیح داد. او گفت: «این فوک دچار جراحات شدید، ضعف عمومی و کاهش وزن شده بود و توانایی بینایی یکی از چشم‌های خود را نیز از دست داده بود.»[2][3]

روند درمان و بازیابی توان جسمانی

تیم دامپزشکی مرکز میانکاله برای نجات جان این پستاندار، یک برنامه درمانی و تغذیه‌ای فشرده را به اجرا گذاشتند. استفاده از مکمل‌های غذایی تخصصی و پایش مداوم علائم حیاتی، بخش اصلی این دوره یک‌ماهه را تشکیل می‌داد.[1][2]

نتایج این مراقبت‌ها چشمگیر بود و حیوان توانست بر ضعف شدید اولیه غلبه کند. فداکار در این باره افزود: «این فوک با دریافت مکمل‌های غذایی و برخورداری از مراقبت‌های بهداشتی، حدود ۱۰ کیلوگرم افزایش وزن داشت و به شرایط لازم برای بازگشت به طبیعت رسید.»[2][3]

با وجود از دست دادن بینایی یک چشم، کارشناسان حیات‌وحش تشخیص دادند که برنا توانایی کافی برای جهت‌یابی و شکار در محیط طبیعی را بازیافته است. ارزیابی‌های نهایی نشان داد که نگه داشتن طولانی‌مدت حیوان در اسارت می‌تواند به استرس و افت کیفیت زندگی او منجر شود.[1][3]

این موفقیت درمانی در حالی رقم خورد که آمار تلفات این گونه در ماه‌های اخیر نگرانی‌های جدی ایجاد کرده است. بر اساس گزارش‌های رسمی، از ابتدای سال جاری تاکنون لاشه ۳۴ فوک خزری در سواحل استان مازندران پیدا شده است.[1]

تهدید مرگبار تورهای سرگردان

بیشتر این تلفات ریشه در فعالیت‌های انسانی و به ویژه شیوه‌های نادرست صیادی دارد. تورهای پلاستیکی رهاشده در دریا که به «ارواح شکارچی» معروف هستند، به یکی از مرگبارترین تله‌ها برای پستانداران دریایی تبدیل شده‌اند.[2][3]

حیواناتی مانند فوک‌ها هنگام تعقیب ماهی‌ها در این شبکه‌های نامرئی گرفتار می‌شوند و به دلیل نیاز به تنفس در سطح آب، در نهایت خفه می‌شوند. جراحات عمیق روی بدن برنا نیز نتیجه تقلا برای رهایی از همین تورهای پلاستیکی بود.[1][2]

فداکار با اشاره به این بحران، خواستار مداخله جدی‌تر نهادهای مسئول شد. او تاکید کرد: «پیشگیری از گرفتار شدن گونه‌های دریایی در ادوات صیادی رهاشده و توجه به پیامدهای زیست‌محیطی تورهای سرگردان، نیازمند همکاری جوامع محلی است.»[2][3]

آموزش صیادان محلی برای گزارش‌دهی سریع در صورت مشاهده فوک‌های گرفتار، یکی از راهکارهای اصلی کاهش این تلفات محسوب می‌شود. تاخیر در کشف لاشه‌ها یا حیوانات آسیب‌دیده، شانس نجات آن‌ها و حتی امکان نمونه‌برداری دقیق برای تعیین علت مرگ را کاهش می‌دهد.[1][3]

هم‌افزایی منطقه‌ای برای نجات یک گونه

رهاسازی برنا همزمان با برگزاری سومین نشست دبیرخانه حفاظت از فوک خزری در پناهگاه حیات‌وحش میانکاله انجام شد. این نشست با حضور مدیران ارشد محیط زیست و نمایندگان استان‌های ساحلی، بر تدوین یک برنامه اقدام ملی متمرکز بود.[1]

احمدرضا لاهیجان‌زاده، معاون محیط زیست دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، در این نشست بر لزوم یکپارچگی اقدامات تاکید کرد. او گفت: «افزایش هماهنگی میان بخش‌های اجرایی و توسعه مشارکت استان‌های ساحلی از الزامات اجرای مؤثر برنامه اقدام ملی حفاظت از فوک خزری است.»[1]

لاهیجان‌زاده همچنین مقابله با آلودگی‌های پلاستیکی و ارتقای امنیت زیستگاه‌های کلیدی مانند میانکاله، بوجاق، گمیشان و آشوراده را در اولویت برنامه‌های حفاظتی قرار داد. این مناطق به عنوان پناهگاه‌های اصلی زادآوری و استراحت فوک‌ها در سواحل جنوبی خزر شناخته می‌شوند.[1]

توسعه زیرساخت‌های درمانی نیز به عنوان یک بازوی اجرایی مهم در این نشست مطرح شد. راه‌اندازی و تجهیز مراکز امداد و نجات در طول نوار ساحلی، علاوه بر نجات مستقیم حیوانات، نقش بسزایی در جلب مشارکت عمومی و حساس‌سازی جامعه محلی ایفا می‌کند.[1][2]

چشم‌انداز آینده و مسئولیت‌های مشترک

فوک خزری به عنوان تنها پستاندار دریای خزر، در رأس هرم غذایی این اکوسیستم بسته قرار دارد و نقش حیاتی در کنترل جمعیت آبزیان و حفظ تعادل اکولوژیک ایفا می‌کند. کاهش چشمگیر جمعیت این گونه در دهه‌های اخیر، نشان‌دهنده افت کلی سلامت محیط‌زیست خزر است.[2][3]

در اواسط قرن بیستم، جمعیت فوک‌های خزری بیش از یک میلیون قلاده تخمین زده می‌شد، اما امروزه این رقم به کمتر از یک دهم کاهش یافته است. شکار بی‌رویه در کشورهای شمالی، تغییرات اقلیمی، پسروی آب خزر و کاهش منابع غذایی از جمله کیلکاماهیان، عوامل اصلی این سقوط جمعیتی بوده‌اند.[1][3]

مرکز امداد و نجات فوک خزری در میانکاله که نقش محوری در نجات برنا داشت، یکی از معدود پایگاه‌های تخصصی در حاشیه جنوبی خزر است. این مرکز با بهره‌گیری از دانش دامپزشکان حیات‌وحش و امکانات قرنطینه، به پناهگاهی امن برای حیوانات آسیب‌دیده تبدیل شده است.[2][3]

درمان پستانداران دریایی چالش‌های منحصر‌به‌فردی دارد؛ از تنظیم شوری آب حوضچه‌های نگهداری تا تامین ماهی تازه و جلوگیری از انتقال بیماری‌های مشترک. تیمارگران میانکاله در طول یک ماه گذشته، با رعایت دقیق پروتکل‌های بهداشتی، توانستند بر عفونت‌های ناشی از جراحات تور پلاستیکی غلبه کنند.[1][2]

نجات یک فرد از گونه‌ای که در فهرست قرمز اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت قرار دارد، شاید در مقیاس کلان کوچک به نظر برسد، اما از منظر حفظ تنوع ژنتیکی بسیار ارزشمند است. هر فوک بالغی که به چرخه تولیدمثل بازمی‌گردد، امیدی برای بقای نسل‌های آینده محسوب می‌شود.[2][3]

با این وجود، کارشناسان هشدار می‌دهند که اقدامات درمانی پس از وقوع حادثه، به تنهایی برای نجات این گونه کافی نیست. تغییر رویکرد از درمان به پیشگیری، نیازمند وضع قوانین سخت‌گیرانه‌تر برای جمع‌آوری ادوات صیادی فرسوده و نظارت مستمر بر فعالیت شناورهای تجاری است.[1][2]

همکاری‌های فرامرزی میان پنج کشور حاشیه دریای خزر نیز برای حفاظت از مسیرهای مهاجرت این حیوان ضروری است. فوک‌ها در فصول سرد برای زادآوری به مناطق یخی در شمال خزر مهاجرت می‌کنند و در فصول گرم به آب‌های عمیق‌تر و خنک‌تر در جنوب پناه می‌آورند.[1][3]

داستان نجات برنا اکنون به عنوان یک نمونه موفق از مداخله علمی و مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی در کارنامه سازمان حفاظت محیط زیست ثبت شده است. قدم بعدی، پایش مستمر سواحل و تجهیز شبکه‌های محلی برای واکنش سریع به موارد مشابه در ماه‌های پیش رو خواهد بود.[2][3]