مسئله جبر و اختیار: نزاع دیرینه فلسفه بر سر اراده آزاد و پیامدهای اخلاقی آن

تصور کنید در یک کافه ایستاده‌اید و بین سفارش دادن چای یا قهوه مردد هستید. پس از چند ثانیه کلنجار رفتن، سرانجام قهوه را انتخاب می‌کنید. این انتخاب کاملاً آزادانه به نظر می‌رسد؛ هیچ‌کس اسلحه‌ای روی شقیقه شما نگذاشته است.

اما شرط بنیادین برای اینکه این انتخاب واقعاً «آزاد» باشد، این است که شما منشأ نهایی آن باشید. آیا این شرط در جهانی که با قوانین فیزیک اداره می‌شود، امکان‌پذیر است؟ اگر هر رویدادی نتیجه قطعی گذشته باشد، انتخاب شما نیز حلقه‌ای از یک زنجیره طولانی است.

این زنجیره علی شاید از ۱۴ میلیارد سال پیش و لحظه مه‌بانگ آغاز شده باشد. این همان بن‌بست فکری است که هزاران سال فیلسوفان را به جان هم انداخته است. اگر گذشته و قوانین طبیعت، آینده را دیکته می‌کنند، اراده آزاد چه معنایی دارد؟

برای درک عمق این بحران، باید به استدلالی توجه کنیم که در فلسفه به «برهان پیامد» معروف است. پیتر ون اینواگن، فیلسوف معاصر، می‌گوید اگر جبرگرایی صادق باشد، تمام اعمال ما پیامد قوانین طبیعت و رویدادهای گذشته هستند. ما نه کنترلی بر گذشته داریم و نه بر قوانین طبیعت.[2]

جبرگرایی سخت؛ توهمی به نام انتخاب

برای گروهی از متفکران، پاسخ به این پرسش تلخ اما سرراست است: اراده آزاد یک توهم تکاملی است. در دیدگاه «جبرگرایی سخت»، انسان‌ها صرفاً ماشین‌های بیولوژیکی بسیار پیچیده‌ای هستند. ما فکر می‌کنیم آزادیم، چون از تمام علل پنهانی که تصمیماتمان را شکل می‌دهند بی‌خبریم.

بر اساس نظرسنجی معتبر «فیل‌پیپرز» در سال ۲۰۲۰، حدود ۱۵ درصد از فیلسوفان حرفه‌ای معتقدند که اراده آزاد اصلاً وجود ندارد. از منظر این گروه، ژنتیک، محیط پرورش، ساختار مغز و حتی میزان قند خون در لحظه تصمیم‌گیری، انتخاب‌های ما را رقم می‌زنند.

آزمایش‌های عصب‌شناسی مانند آزمایش مشهور بنجامین لیبت در دهه ۱۹۸۰ نیز این دیدگاه را تقویت کرد. این آزمایش‌ها نشان دادند که مغز ما کسری از ثانیه پیش از آنکه خودمان آگاه شویم، تصمیم به حرکت می‌گیرد. فعالیت عصبی مرتبط با حرکت، پیش از آگاهی فرد آغاز می‌شود.

برای جبرگرایان، این آزمایش میخ نهایی بر تابوت اراده آزاد بود. آن‌ها استدلال می‌کنند که آگاهی ما صرفاً یک ناظر منفعل است که پس از اتخاذ تصمیم توسط ناخودآگاه، به آن برچسب «انتخاب من» می‌زند. در این چارچوب، افتخار کردن به موفقیت‌ها بی‌معناست.

رابرت ساپولسکی، عصب‌شناس مشهور، استدلال می‌کند که پذیرش جبرگرایی سخت باید به یک انقلاب در سیستم‌های قضایی منجر شود. اگر مجرم محصول شرایطی است که خودش انتخاب نکرده، مجازات او تنها باید جنبه بازدارندگی و قرنطینه داشته باشد. رویکرد ما باید کاملاً مهندسی و درمانی باشد.

اختیارگرایی؛ طغیان علیه فیزیک کلاسیک

در نقطه مقابل، «اختیارگرایان» قرار دارند که نباید آن‌ها را با مکتب سیاسی لیبرتارینیسم اشتباه گرفت. این گروه معتقدند که اراده آزاد انسان واقعی است و جبرگرایی فیزیکی نمی‌تواند در مورد ذهن صادق باشد. آن‌ها می‌گویند سوژه انسانی توانایی آغاز کردن یک زنجیره علی جدید را دارد.[1]

تنها حدود ۱۲ درصد از فیلسوفان امروزی از این دیدگاه دفاع می‌کنند. مشکل اصلی اختیارگرایی این است که توضیح مکانیزم آن در دنیای علمی مدرن بسیار دشوار است. چگونه یک موجود فیزیکی می‌تواند از قوانین فیزیک مستثنی باشد و بدون علت قبلی عمل کند؟

برخی از آن‌ها برای یافتن روزنه‌ای از آزادی، به عدم قطعیت در مکانیک کوانتوم پناه می‌برند. آن‌ها استدلال می‌کنند که ذهن در سطح کوانتومی عمل می‌کند و از جبر خطی می‌گریزد. اما منتقدان به سرعت این ایده را به عنوان یک راه حل ناکارآمد رد می‌کنند.

منتقدان می‌گویند که جایگزین کردن جبر با تصادف کوانتومی، به معنای اراده آزاد نیست. اگر تصمیمات شما نتیجه فروپاشی تصادفی یک ذره زیراتمی در مغزتان باشد، شما همچنان کنترلی بر آن ندارید. تصادف، عاملیت و مسئولیت‌پذیری به همراه نمی‌آورد، بلکه صرفاً پیش‌بینی‌ناپذیری ایجاد می‌کند.

سازگارگرایی؛ راه حل اکثریت

اگر جبرگرایی سخت ناامیدکننده و اختیارگرایی غیرعلمی به نظر می‌رسد، راه سوم چیست؟ اینجاست که «سازگارگرایی» وارد میدان می‌شود. این دیدگاه که انتخاب اول ۵۹ درصد از فیلسوفان در نظرسنجی ۲۰۲۰ است، ادعا می‌کند که جبرگرایی و اراده آزاد می‌توانند همزمان حقیقت داشته باشند.[2]

ترفند سازگارگرایان، تغییر دادن تعریف سنتی اراده آزاد است. آن‌ها می‌گویند اراده آزاد به معنای توانایی جادویی برای شکستن قوانین فیزیک نیست. بلکه به این معناست که شما بتوانید بر اساس خواسته‌ها و دلایل درونی خودتان عمل کنید، بدون اینکه از بیرون مجبور شده باشید.[2]

هری فرانکفورت، فیلسوف برجسته، با طرح آزمایش‌های فکری معروفی نشان داد که برای داشتن مسئولیت اخلاقی، نیازی به گزینه‌های جایگزین نداریم. او استدلال کرد که آنچه ما را آزاد می‌سازد، توانایی ما برای داشتن خواسته‌های مرتبه دوم است. ما می‌توانیم آرزو کنیم که خواسته‌های متفاوتی داشته باشیم.

پیامدهای اخلاقی؛ چرا این بحث اهمیت دارد؟

نزاع بر سر جبر و اختیار صرفاً یک بازی فکری در راهروهای دانشگاه نیست. این بحث مستقیماً پایه و اساس سیستم‌های قضایی، روابط انسانی و احساسات روزمره ما را هدف می‌گیرد. پیتر استراوسون استدلال کرد که احساسات واکنشی ما مانند خشم و بخشش، هسته روابط انسانی هستند.

استراوسون معتقد بود که حتی اگر جبرگرایی ثابت شود، ما از نظر روانی نمی‌توانیم نگاه کاملاً مکانیکی به انسان‌های دیگر داشته باشیم. ما نمی‌توانیم رفتار یک دوست خیانتکار را صرفاً نتیجه معادلات فیزیکی ببینیم. این احساسات واکنشی، پایه و اساس مسئولیت اخلاقی را تشکیل می‌دهند.

سازگارگرایان پاسخ می‌دهند که در یک جهان جبرگرا، نهادهای کیفری همچنان معتبرند. ما انسان‌ها را مسئول می‌دانیم تا رفتار آینده آن‌ها را شکل دهیم و از جامعه محافظت کنیم. تحسین و سرزنش، ابزارهایی اجتماعی هستند که به عنوان علت‌های جدید وارد ذهن افراد می‌شوند.

در نهایت، به نظر می‌رسد که علم فیزیک و عصب‌شناسی هر روز حلقه محاصره را بر ایده سنتی اراده آزاد تنگ‌تر می‌کنند. اما فلسفه نشان می‌دهد که با بازتعریف دقیق مفاهیم، می‌توانیم عاملیت انسانی خود را حفظ کنیم. دفعه بعد که قهوه سفارش می‌دهید، این همچنان انتخاب شماست.