فراتر از لفاظی تند: مرز واقعی کارل پوپر برای سرکوب نابردباری کجاست؟

تیم‌های ایمنی و اعتماد در متا و اکس عملاً درباره این تصمیم می‌گیرند که چه کسی حق دارد با میلیاردها انسان سخن بگوید. آنها اهرم فنی مقتدری در دست دارند که می‌تواند ارتباط یک کاربر را با میدان عمومی شهر برای همیشه قطع کند؛ اهرمی که هر ساعت هزاران بار کشیده می‌شود.[3]

هنگامی که این ناظران با مرزهای باریک گفتار نفرت‌پراکن روبه‌رو می‌شوند، توجیه فلسفی دم‌دستی آنها — و کاربران خشمگین — اغلب پانویسی متعلق به سال ۱۹۴۵ است. «پارادوکس بردباری» کارل پوپر به کارت برنده و سلاح محبوب اینترنت برای خفه کردن هر سخن آزاردهنده‌ای بدل شده است.[1][4]

نسخه اینفوگرافیکی و همه‌پسند نظریه پوپر در فضای مجازی بسیار ساده و مطلق‌گراست: جامعه اهل رواداری هرگز نباید در برابر نابردباران مدارا کند، مبادا که نابردباران با سوءاستفاده از آزادی‌های دموکراتیک، خودِ مدارا و آزادی را نابود سازند.

اما این روایت ساده‌انگارانهٔ اینترنتی، فهمی بنیادین و خطرناک از آنچه این فیلسوف اتریشی‌بریتانیایی نوشته ارائه می‌دهد. پوپر هرگز بر این باور نبود که ایده‌های تند یا نابردبارانه باید پیش‌دستانه از میدان عمومی حذف شوند، هرچقدر هم که طعم آن به مذاق اکثریت تلخ بیاید.[1]

آستانه او برای سرکوب بسیار بالاتر و کاملاً ملموس و فیزیکی بود. پوپر استدلال کرد که جامعه تنها زمانی باید به سرکوب متوسل شود که نابردباران استدلال عقلانی را رها کنند و برای تحمیل جهان‌بینی خود دست به خشونت فیزیکی بزنند.[1]

پانویس سال ۱۹۴۵

پوپر دو جلد کتاب درخشان «جامعه باز و دشمنان آن» را در سال ۱۹۴۵ و در دوران تبعید خودخواسته در نیوزیلند منتشر کرد. او در سال ۱۹۳۷ از اتریش و از چنگال فاشیسم رو به رشد گریخته بود و می‌کوشید بفهمد توتالیتاریسم چگونه جوامع دموکراتیک را بلعید.[1]

این پارادوکس نامدار تنها در پی‌نوشت شماره ۴ فصل هفتم جلد نخست ظاهر می‌شود. پوپر در همان پانویس صراحتاً می‌نویسد: «برای نمونه منظور من این نیست که ما همواره باید بیان فلسفه‌های نابردبار را سرکوب کنیم.»[1]

او تأکید می‌کند تا زمانی که بتوان با استدلال منطقی به مقابله با آنها برخاست و با فشار افکار عمومی مهارشان کرد، سرکوب کاری «بسیار نابخردانه» است. این فیلسوف علم عمیقاً به کورهٔ بحث‌های باز و نقد بی‌پروا ایمان داشت.[1]

مرزی که او ترسیم کرد متوجه محتوای سخن نبود، بلکه روش گوینده را نشانه می‌گرفت: «اما باید این حق را برای خود قائل باشیم که در صورت لزوم، حتی با توسل به زور، آنان را مهار کنیم، اگر حاضر نباشند در سطح استدلال عقلانی با ما روبه‌رو شوند.»[1]

هشدار پوپر مشخصاً متوجه جریان‌هایی بود که «پیروان خود را از گوش دادن به استدلال عقلانی منع می‌کنند» و به آنها می‌آموزند که «پاسخ استدلال‌ها را با مشت یا هفت‌تیر بدهند». خشونت فیزیکی، و نه سخنان رکیک و آزاردهنده، کلیدواژهٔ آغاز سرکوب بود.[1]

سوءبرداشت در عصر دیجیتال

هفتاد و نه سال پس از آن متن، میدان عمومی دیجیتال روی برداشتی کاملاً وارونه از نوشتهٔ ۱۹۴۵ بنا شده است. پلتفرم‌های اجتماعی مدام به پارادوکس بردباری متمسک می‌شوند تا مسدودسازی کاربران را صرفاً به خاطر مضمون افکارشان توجیه کنند.[4]

استانداردهای جامعهٔ متا پیرامون نفرت‌پراکنی، که در سال ۲۰۲۴ بازبینی شد، صراحتاً «حملات مستقیم علیه افراد» بر مبنای هویت‌های حفاظت‌شده را ممنوع می‌کند. این رویه محتوا را حذف می‌کند، فارغ از اینکه کاربر در پی استدلال است یا در تدارک شورش.[3]

اینجا یک انشعاب عمیق فلسفی شکل می‌گیرد: پالایشگری مدرن در پلتفرم‌ها ایدهٔ نابردبار را ویروسی می‌داند که باید قرنطینه شود، در حالی که پوپر امتناع از گفت‌وگوی عقلانی را تهدید واقعی برای بقای جامعهٔ باز می‌دانست.[1][3]

در پژوهشی که سال ۲۰۲۱ در نشریه فلسفه و نقد اجتماعی منتشر شد، پژوهشگران نحوه استناد به این پارادوکس در اکس را واکاوی کردند. نتیجه نشان داد کاربران در ۷۸ درصد مناقشات اخراج از پلتفرم به پوپر ارجاع می‌دهند؛ تقریباً همیشه برای توجیه بن‌کردن‌های آنی.[4]

دکتر الکساندر براون، نظریه‌پرداز سیاسی حوزه سخنان تنفرآمیز، متذکر می‌شود پوپر مدام به سنگرهایی کشانده می‌شود که اصلاً در آنها نجنگیده بود: «از پوپر برای دفاع از قوانین ضد گفتار نفرت‌پراکن نام می‌برند، در حالی که پارادوکس او اساساً در پی حفظ نهادهای دموکراتیک است.»[4]

سازوکار عقلانیت

برای پوپر، عقلانیت معیاری برای نزاکت، مؤدب بودن یا درستی کلام نبود، بلکه پیش‌نیازی ساختاری برای مشارکت در جامعهٔ دموکراتیک بود تا ایده‌ها بتوانند در بوته آزمون عمومی سنجیده و ابطال شوند.[2]

دانشنامه فلسفه استنفورد یادآوری می‌کند که فلسفه سیاسی پوپر در بطن خود یک نظریه شناخت است؛ دانش تنها از مسیر ابطال‌پذیری پیش می‌رود و این یعنی افکار نادرست باید آزادانه مجال بروز بیابند تا نادرستی‌شان در چشم همگان اثبات شود.[2]

اگر یک فاشیست یا کمونیست حاضر بود پشت میز بنشیند و تلاش کند با منطق و مدرک دیگران را متقاعد کند، پوپر معتقد بود جامعه باز آن‌قدر قوت دارد که تاب بیاورد. آسیب‌پذیری جامعه تنها زمانی رخ می‌دهد که میز گفت‌وگو به هوا پرتاب شود.[1]

این تمایز نقشی حیاتی در شیوه حکمرانی بر گفتار معاصر دارد. اگر معیار اصلی پوپر را پیاده کنیم، کاربری که بیانیه‌ای عمیقاً متعصبانه منتشر می‌کند باید در پلتفرم بماند، به شرط آنکه در بخش پاسخ‌ها بنشیند و با کلمات از موضعش دفاع کند.[5]

کاربری که باید با قاعده پوپر اخراج شود، کسی است که لشکری خیابانی را سازماندهی می‌کند یا ارتش ربات‌ها را برای خفه کردن صدای مخالفان راه می‌اندازد؛ سرکوب برای کسانی است که سازوکار گفت‌وگو را نابود می‌کنند.[5]

تهدیدِ زبانِ زور

تأکید ویژهٔ پوپر بر «مشت و هفت‌تیر» از تماشای سقوط جمهوری وایمار ریشه می‌گرفت. نازی‌ها دموکراسی آلمان را با بردن مناظره‌ها ویران نکردند؛ بلکه با به راه انداختن پیراهن‌قهوه‌ای‌ها برای ارعاب فیزیکی مخالفان در خیابان آن را از پا درآوردند.[1]

وقتی یک جنبش سیاسی دستگاه چاپ را رها می‌کند و به نزاع خیابانی رو می‌آورد، جامعه باز ناگزیر به دفاع است. پوپر می‌گفت مدارا با خشونت به بهانه آزادی بیان، تحریفی ویرانگر و انتحاری در مفهوم خود رواداری است.[1]

او نتیجه گرفت: «بنابراین ما باید به نام مدارا، حق مدارا نکردن با نابردباران را طلب کنیم.» درست همین یک جمله تقطیع می‌شود، روی میم‌های اینترنتی می‌نشیند و تمام جملات شرطی و حیاتی پیش از خود را از یاد می‌برد.[1]

بازپس‌گیری جامعه باز

طنز تلخ فضای مجازی امروزی این است که از دفاعیه پوپر برای مناظره آزادانه استفاده می‌کند تا درهای مناظره را قفل کند؛ با کاهش دادن آستانه سرکوب از خشونت به رنجش خاطر، پلتفرم‌ها همان جامعهٔ بسته‌ای را می‌سازند که پوپر از آن واهمه داشت.[5]

یک جامعه حقیقتاً باز به سطح چشمگیری از اصطکاک فکری نیاز دارد؛ و شهروندانی که زحمت طاقت‌فرسای رد نظریات بد را به دوش بکشند، نه اینکه این وظیفه را به تیم‌های متمرکز نظارت با ۱۵ هزار پیمانکار برون‌سپاری کنند.[3][5]

چارچوب فکری سال ۱۹۴۵ پوپر ابزاری حیاتی برای زیست در عصر دیجیتال است، البته به شرط آنکه کل پانویس را تا ته بخوانیم. دشمن واقعی جامعه باز کسی نیست که باوری احمقانه دارد، بلکه کسی است که دهان دیگران را با زور می‌بندد.[1][5]