روند جانشینی در ایران پس از درگذشت آیت‌الله علی خامنه‌ای چگونه است؟

درگذشت آیت‌الله علی خامنه‌ای روند جانشینی پیچیده و مبهمی را در ایران آغاز کرده است که تنها دومین باری است که جمهوری اسلامی مجبور به جایگزینی عالی‌ترین مقام خود می‌شود. خامنه‌ای که نزدیک به ۳۷ سال حکومت کرد، یک نظام سیاسی را به جا گذاشت که برای تضمین تداوم ایدئولوژیک طراحی شده بود، اما اکنون با فشارهای داخلی و خارجی بی‌سابقه‌ای روبروست. بلافاصله پس از مرگ او، سازوکار قانون اساسی فعال شد که به طور موقت قدرت را به یک شورا منتقل می‌کند، در حالی که یک نهاد تخصصی روحانی وظیفه محرمانه انتخاب جانشین دائمی برای رهبری کشور را آغاز می‌کند.[1][3]

اهمیت این انتقال قدرت را نمی‌توان دست کم گرفت. در نظام حکومتی منحصر به فرد ایران، رهبر عالی نه یک چهره تشریفاتی، بلکه داور نهایی سیاست‌های دولت است. این جایگاه فرماندهی نیروهای مسلح، انتصاب رئیس قوه قضائیه، نظارت بر رسانه‌های دولتی و کنترل شورای نگهبان را بر عهده دارد. این تمرکز عظیم قدرت به این معناست که هر کسی که از روند جانشینی کنونی بیرون آید، به طور یکجانبه مسیر داخلی ایران، برنامه هسته‌ای و موضع منطقه‌ای آن را برای دهه‌های آینده شکل خواهد داد و این رویداد را به مهم‌ترین واقعه سیاسی تاریخ معاصر کشور تبدیل می‌کند.[2][4]

برای جلوگیری از خلاء خطرناک قدرت، اصل ۱۱۱ قانون اساسی ایران تشکیل فوری شورای موقت رهبری را الزامی می‌کند. این نهاد موقت طراحی شده است تا به عنوان رئیس جمعی دولت عمل کرده و تمام وظایف رهبر را در زمانی که این جایگاه خالی است، انجام دهد. این شورا تضمین می‌کند که دستگاه دولتی به کارکرد روان خود ادامه دهد، به ویژه در مورد دستورالعمل‌های فوری نظامی و امنیتی، و پلی حیاتی از ثبات را در طول دوره انتقال بسیار حساس فراهم می‌کند، زمانی که کشور در برابر تفرقه داخلی و تهدیدات خارجی آسیب‌پذیرترین حالت خود را دارد.[2][5]

ترکیب شورای موقت رهبری به طور دقیق توسط قانون تعریف شده است و رؤسای قوای مجریه و قضائیه را در کنار یک مقام مذهبی گرد هم می‌آورد. در حال حاضر، این شورا متشکل از مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضائیه، و آیت‌الله علیرضا اعرافی، عضو برجسته شورای نگهبان است. این سه نفر با هم وظیفه حفظ ثبات اداری، مدیریت پیامدهای فوری درگذشت خامنه‌ای و نمایش یک جبهه متحد به مخاطبان داخلی و ناظران بین‌المللی را بر عهده دارند.[1][2]

با این حال، این انتقال قدرت در شرایط فوق‌العاده جنگی در حال وقوع است. در حالی که منطقه درگیر درگیری است و ایران با فشار نظامی مستقیم از سوی دشمنان روبروست، شورای موقت باید یک بحران ژئوپلیتیکی حیاتی را مدیریت کند. کارشناسان خاطرنشان می‌کنند که اگرچه دستورالعمل‌های قانون اساسی روی کاغذ واضح هستند، اما واقعیت اجرای یک انتقال بی‌نقص در طول یک درگیری فعال، این روند را بسیار بداهه می‌سازد. اولویت فوری شورا، بقای نظام، حفظ بازدارندگی نظامی و اطمینان از این است که روند جانشینی توسط دخالت خارجی از مسیر خود خارج نشود.[3]

در حالی که شورای موقت رهبری در کوتاه‌مدت حکومت می‌کند، مسئولیت نهایی انتخاب رهبر بعدی بر عهده مجلس خبرگان رهبری است. این نهاد مشورتی ۸۸ نفره، به طور کامل از فقهای اسلامی یا مجتهدین تشکیل شده است. این مجلس که در ساختمان سابق سنا در تهران مستقر است، تنها نهادی در ایران است که به طور قانونی اختیار انتصاب، نظارت و، در تئوری، عزل رهبر را دارد و آن را به صحنه اصلی نبرد سیاسی آتی بر سر جهت‌گیری آینده جمهوری اسلامی تبدیل می‌کند.[1][5]

اعضای مجلس خبرگان رهبری توسط مردم ایران برای دوره‌های هشت ساله انتخاب می‌شوند. آخرین انتخابات برای ششمین دوره مجلس در مارس ۲۰۲۴ (اسفند ۱۴۰۲) برگزار شد. با این حال، ماهیت دموکراتیک این انتخابات به شدت توسط سازوکارهای سختگیرانه بررسی صلاحیت دولتی محدود می‌شود، که تضمین می‌کند این نهاد قویاً با هسته ایدئولوژیک جمهوری اسلامی همسو باقی بماند و از صداهای مخالف که ممکن است برنامه‌های جانشینی مورد نظر حاکمیت را به چالش بکشند یا از اصلاحات ساختاری حمایت کنند، عاری باشد.[4][5]

قبل از اینکه هر نامزدی بتواند در برگه رأی مجلس خبرگان ظاهر شود، باید به شدت توسط شورای نگهبان بررسی صلاحیت شود. این نهاد نظارتی ۱۲ نفره قانون اساسی، به طور معمول میانه‌روها، اصلاح‌طلبان و هر کسی را که وفاداری کافی به نظام حاکم نداشته باشد، رد صلاحیت می‌کند. در آستانه انتخابات ۲۰۲۴، شورای نگهبان صدها نامزد، از جمله حسن روحانی، رئیس‌جمهور سابق را رد صلاحیت کرد و عملاً مجلس را با محافظه‌کاران تندرو پر کرد که انتظار می‌رود هنگام انتخاب رهبر بعدی، تداوم نظام را بر اعتدال سیاسی اولویت دهند.[2]

خامنه‌ای در طول نزدیک به چهار دهه حکومت خود، به شدت بر ترکیب شورای نگهبان و مجلس خبرگان تأثیر گذاشت. خامنه‌ای با انتصاب مستقیم شش فقیه شورای نگهبان، به طور غیرمستقیم فیلتری را کنترل می‌کرد که همه نامزدهای مجلس باید از آن عبور می‌کردند. در نتیجه، نهادی که اکنون وظیفه انتخاب جانشین او را دارد، عمدتاً توسط خود خامنه‌ای چیده شده بود؛ یک استراتژی عمدی که طراحی شده بود تا اطمینان حاصل شود میراث ایدئولوژیک او مدت‌ها پس از مرگش پایدار بماند و رهبر بعدی دیدگاه تندرو او را به اشتراک بگذارد.[2][4]

روند واقعی رایزنی در داخل مجلس خبرگان به طور کامل پشت درهای بسته و دور از نظارت عمومی انجام می‌شود. انتظار می‌رود جناح‌های درون نهاد روحانیت و دستگاه امنیتی گسترده‌تر—به ویژه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC)—درگیر مذاکرات شدید و محرمانه شوند. از آنجا که مجلس بدون شفافیت عمل می‌کند، مردم برای سنجش اینکه کدام نامزدها در میان بازیگران قدرت در این انتقال پرمخاطره در حال کسب نفوذ هستند، به درزهای استراتژیک اطلاعات، سیگنال‌دهی رسانه‌های دولتی و تغییرات ظریف در لفاظی‌های سیاسی تکیه می‌کنند.[1][3]

یکی از مورد بحث‌ترین جانشینان احتمالی، مجتبی خامنه‌ای، پسر ۵۶ ساله رهبر فقید است. اگرچه او هرگز سمت رسمی دولتی نداشته است، اما مجتبی یک روحانی شیعه قدرتمند است که نفوذ قابل توجهی در پشت صحنه در دفتر رهبر و نهادهای امنیتی دارد. ارتباطات عمیق او وی را به یک مدعی جدی تبدیل می‌کند، اما ارتقای او خطرات ایدئولوژیک عمیقی را برای نظامی به همراه دارد که از لحاظ تاریخی به ریشه‌های انقلابی و ضد سلطنتی خود و رد قدرت سیاسی موروثی افتخار کرده است.[1]

انتقال قدرت از پدر به پسر احتمالاً واکنش شدید نه تنها منتقدان حکومت روحانیون، بلکه حامیان سرسخت نظام را نیز برانگیزد. جمهوری اسلامی در سال ۱۹۷۹ (۱۳۵۷) بر اساس رد صریح سلسله پهلوی و مفهوم سلطنت موروثی تأسیس شد. برای بسیاری از وفاداران، نصب مجتبی به عنوان رهبر، غیر اسلامی و خیانت به اصول بنیادین ضد سلسله‌ای انقلاب تلقی خواهد شد و به طور بالقوه پایگاه اصلی حمایت از نظام را در زمانی که به شدت به وحدت نیاز است، دچار شکاف می‌کند.[3]

با توجه به جنجال پیرامون جانشینی موروثی، چهره‌های دیگری برای حاکمیت گزینه‌های مطمئن‌تری تلقی می‌شوند. آیت‌الله علیرضا اعرافی، که در حال حاضر عضو شورای موقت رهبری است، و محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضائیه، اغلب به عنوان مدعیان اصلی ذکر می‌شوند. هر دو نفر دارای ارتباطات عمیق با دستگاه امنیتی، سوابق محافظه‌کاری تندرو بی‌عیب و نقص و تعهد اثبات شده به ایدئولوژی «مقاومت» هستند که دوران خامنه‌ای را تعریف کرد، و این امر آنها را برای سپاه پاسداران و نخبگان روحانی که به دنبال حفظ موازنه قدرت فعلی هستند، بسیار مطلوب می‌سازد.[2][3]

ایران تنها یک بار پیش از این، این روند جانشینی خطرناک را پشت سر گذاشته است. در سال ۱۹۸۹ (۱۳۶۸)، پس از درگذشت بنیانگذار جمهوری اسلامی، آیت‌الله روح‌الله خمینی، مجلس خبرگان به سرعت خامنه‌ای را که در آن زمان رئیس‌جمهور بود، به مقام رهبری رساند. آن انتقال به طرز چشمگیری آرام بود، عمدتاً به این دلیل که نظام توسط ضربه روحی اخیر جنگ ویرانگر هشت ساله ایران و عراق متحد شده بود و نیاز فوری به نمایش قدرت و ثبات به جهان خارج در طول یک دوره آسیب‌پذیری عمیق ملی وجود داشت.[3][4]

با این حال، ارتقای خامنه‌ای در سال ۱۹۸۹ (۱۳۶۸) نیازمند تغییرات مهمی در قانون اساسی بود. در آن زمان، قانون اساسی حکم می‌کرد که رهبر باید یک *مرجع تقلید* باشد—بالاترین مقام روحانی در اسلام شیعه. خامنه‌ای این رتبه معتبر را نداشت. برای تسهیل صعود او، قانون اساسی اصلاح شد تا کیاست سیاسی، توانایی اداری و وفاداری انقلابی بر سلسله مراتب مذهبی سختگیرانه اولویت یابد، که ماهیت این مقام را به طور اساسی تغییر داد و سابقه‌ای برای جانشینی‌های آینده ایجاد کرد.[4]

این سابقه تاریخی به این معناست که مجلس خبرگان کنونی انعطاف‌پذیری لازم برای انتخاب رهبر بر اساس ضرورت سیاسی، و نه صرفاً ارشدیت الهیاتی، را دارد. قانون اساسی حکم می‌کند که مجلس باید رهبر جدید را «در اسرع وقت» انتخاب کند. با این حال، درگیری نظامی جاری و تهدید فیزیکی حملات هوایی در خاک ایران می‌تواند تشکیل رسمی این نهاد را به تأخیر اندازد، حکومت شورای موقت را طولانی‌تر کند و لایه‌هایی از عدم قطعیت را به این روند اضافه کند، زیرا جناح‌ها در سایه برای کسب مزیت مانور می‌دهند.[2][3]

در نهایت، روند جانشینی یک آزمون استرس عمیق برای طراحی نهادی جمهوری اسلامی است. این نظام با دقت ساخته شده بود تا از مرگ رهبر خود جان سالم به در ببرد، اما هرگز مجبور نبوده است این انتقال ظریف را در حالی که به طور همزمان یک جنگ فعال و حیاتی را مدیریت می‌کند، اجرا نماید. نتیجه نه تنها تعیین خواهد کرد که چه کسی دستگاه دولتی گسترده ایران را کنترل می‌کند، بلکه چشم‌انداز ژئوپلیتیکی خاورمیانه را برای یک نسل به طور قطعی بازسازی خواهد کرد، زیرا رهبر جدید هم یک زرادخانه نظامی قدرتمند و هم یک جامعه عمیقاً دوقطبی را به ارث خواهد برد.[2][3]