دکترین جدید مونرو: چگونه مداخله آمریکا در ونزوئلا هنجارهای چند دهه‌ای حاکمیت ملی را زیر پا می‌گذارد

در تاریخ ۳ ژانویه ۲۰۲۶، ایالات متحده یک عملیات نظامی را به اجرا گذاشت که اساساً قوانین ژئوپلیتیک مدرن را بازنویسی کرد. تحت پوشش تاریکی شب، نیروهای عملیات ویژه آمریکا به اهدافی در کاراکاس حمله کردند و نیکولاس مادورو، رئیس‌جمهور ونزوئلا، و همسرش، سیلیا فلورس، را در عملیاتی با اسم رمز «قاطعیت مطلق» دستگیر کردند. این زوج متعاقباً برای مواجهه با اتهامات تروریسم مواد مخدر و قاچاق مواد مخدر به نیویورک منتقل شدند. با این حال، موج واقعی این حمله بسیار فراتر از سرنگونی رژیم چاویستا بود. واشنگتن با به کارگیری نیروی نظامی برای خارج کردن یک رئیس دولت مستقر، عملاً اجماع پس از جنگ جهانی دوم در مورد حاکمیت ملی را از بین برد و آن را با تأکید مدرن‌شده‌ای بر سلطه بر نیمکره جایگزین کرد.[7][8]

این مداخله به عنوان یک اقدام سنتی جنگی تلقی نشد. در عوض، شاخه اجرایی ایالات متحده این حمله را به عنوان یک اقدام فرامرزی اجرای قانون با هدف قرار دادن فراریان تحت تعقیب طبقه‌بندی کرد. این مانور حقوقی به دولت اجازه داد تا هم شورای امنیت سازمان ملل و هم کنگره آمریکا را دور بزند. واشنگتن با تعیین دولت ونزوئلا به عنوان یک سازمان تروریستی خارجی، استدلال کرد که دارای اختیارات قانونی داخلی برای اقدام است و بدین ترتیب ممنوعیت‌های بین‌المللی در مورد استفاده از زور و دخالت در امور داخلی را نادیده گرفت.[4][5]

زمینه برای حمله ژانویه ماه‌ها قبل از طریق تنگ‌تر کردن حلقه محاصره اقتصادی و نظامی فراهم شده بود. از اواخر سال ۲۰۲۵، ایالات متحده یک محاصره دریایی را با هدف قرار دادن «ناوگان سایه» تانکرهایی که نفت خام تحریم‌شده ونزوئلا را صادر می‌کردند، آغاز کرد. نیروهای آمریکایی ده‌ها حمله مرگبار به کشتی‌های مظنون به قاچاق مواد مخدر در دریای کارائیب و اقیانوس آرام شرقی انجام دادند و حضور نظامی گسترده‌ای را در آب‌های بین‌المللی تثبیت کردند. این کارزار فشار حداکثری عملاً رژیم مادورو را منزوی کرد، جریان‌های اصلی درآمد آن را قطع نمود و ظرفیت عملیاتی آن را قبل از ورود اولین نیروها به کاراکاس کاهش داد.[7][8]

اصطکاک حقوقی کاملاً بر منشور سازمان ملل، به ویژه ماده ۵۱، متمرکز است که استفاده از زور را تنها در دفاع از خود در برابر حمله مسلحانه یا با مجوز صریح شورای امنیت مجاز می‌داند. از آنجایی که ونزوئلا حمله مسلحانه‌ای علیه ایالات متحده انجام نداده بود و صدور قطعنامه شورای امنیت به دلیل وتوی روسیه و چین غیرممکن بود، واشنگتن یک ساختار حقوقی جدید مهندسی کرد. ایالات متحده با طبقه‌بندی دولت ونزوئلا به عنوان یک شرکت جنایی فراملی، استدلال کرد که قوانین سنتی درگیری بین دولت‌ها اعمال نمی‌شود و عملاً قلمرو حاکمیتی ونزوئلا را به عنوان یک فضای بدون حاکمیت تحت نظارت پلیسی آمریکا در نظر گرفت.[5][6]

کارشناسان حقوق بین‌الملل هشدار می‌دهند که این سابقه یک خلأ بزرگ در ساختار جهانی ایجاد می‌کند. اگر مداخلات نظامی بتوانند به طور قانونی به عنوان اقدامات پلیسی داخلی توجیه شوند، اصل اساسی برابری حاکمیتی عملاً باطل می‌شود. این توجیه بر این فرض استوار است که حاکمیت مشروط است—یعنی دولت‌هایی که شبکه‌های جنایی فراملی را پناه می‌دهند یا در حکومت مشروع شکست می‌خورند، حق خود را برای مصونیت ارضی از دست می‌دهند. این نشان‌دهنده یک تغییر قطعی از هنجارهای جهانی تأسیس‌شده در سال ۱۹۴۵ به سمت سیستمی است که در آن قدرت‌های بزرگ مرزهای حاکمیت را در حوزه‌های مربوط به خود دیکته می‌کنند.[1][4][5]

موتور ایدئولوژیک این تغییر، «دکترین جدید مونرو» است که رسماً در استراتژی امنیت ملی دولت در سال ۲۰۲۵ به عنوان «متمم ترامپ» تدوین شد. دکترین اصلی مونرو در سال ۱۸۲۳ به دنبال جلوگیری از استعمار اروپا در قاره آمریکا بود؛ اما نسخه ۲۰۲۶ به طور تهاجمی برتری ایالات متحده را تأیید می‌کند و صراحتاً هدف آن محروم کردن قدرت‌های خارجی—به ویژه چین و روسیه—از توانایی کنترل دارایی‌های استراتژیک در نیمکره غربی است. مقامات پنتاگون آشکارا در آمریکای لاتین گشت زده‌اند تا حمایت از این دکترین را جلب کنند و استدلال می‌کنند که امنیت ایالات متحده مستلزم مداخله فعال علیه قاچاق مواد مخدر و نفوذ خارجی است.[2][3][7]

الزامات اقتصادی به طور ناگسستنی با این رویکرد امنیتی مرتبط هستند. مقامات آمریکایی به طور غیرمعمولی در مورد قصد خود برای کنترل ثروت طبیعی ونزوئلا، که شامل تخمین زده می‌شود ۱۹.۴ درصد از ذخایر اثبات‌شده نفت خام جهان است، شفاف بوده‌اند. پس از این حمله، دولت آمریکا برنامه‌هایی را برای بازاریابی نفت خام ونزوئلا اعلام کرد و در حال حاضر ۳۰۰ میلیون دلار درآمد اولیه نفتی را تضمین کرده است. آن‌ها استخراج نفت را به عنوان سازوکاری برای بازپرداخت هزینه‌های عملیات و خسارات ناشی از رژیم مادورو به ایالات متحده معرفی کردند. اینکه قدرت نظامی پیشرو جهان حق توسعه و فروش منابع حاکمیتی یک کشور دیگر را ادعا کند، نشان‌دهنده انحرافی شدید از هنجارهای دیپلماتیک مدرن است.[4][8]

محاسبات اقتصادی فراتر از صرفاً دستیابی به منابع است؛ این محاسبات عمیقاً به نیازهای ساختاری بخش انرژی ایالات متحده گره خورده است. به دلایل تاریخی، بسیاری از پالایشگاه‌های ساحل خلیج آمریکا به طور خاص برای فرآوری نفت خام سنگین و ترش که ونزوئلا تولید می‌کند، کالیبره شده‌اند. واشنگتن با اعمال کنترل بر این ذخایر، قصد دارد خوراک مطمئن و نزدیکی را برای زیرساخت‌های داخلی خود تأمین کند و در عین حال همان منابع را از رقبای جهانی محروم سازد. با این حال، شرکت‌های بزرگ نفتی آمریکایی با تردید محتاطانه پاسخ داده‌اند، زیرا می‌دانند فعالیت در یک محیط نظامی‌شده و مورد مناقشه قانونی، خطرات مالی و اعتباری عظیمی به همراه دارد.[4]

با این حال، دستگیری یک رهبر مترادف با تغییر رژیم نیست. برخلاف تهاجم سال ۲۰۰۳ به عراق، که شامل صدها هزار سرباز برای برچیدن دولت بود، عملیات قاطعیت مطلق یک سرنگونی هدفمند بود. دستگاه دولتی ونزوئلا تا حد زیادی دست‌نخورده باقی مانده است. پس از خارج شدن مادورو، دلسی رودریگز، معاون رئیس‌جمهور، به عنوان رئیس‌جمهور موقت سوگند یاد کرد و وضعیت اضطراری ملی اعلام نمود و نیروهای مسلح را بسیج کرد. ایالات متحده اکنون با واقعیت پیچیده مدیریت یک دولت متخاصم و به شدت تحریم‌شده روبرو است، در حالی که تلاش می‌کند صنعت نفتی را احیا کند که به میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری بلندمدت نیاز دارد.[1][7][8]

پیامدهای منطقه‌ای، آمریکای لاتین را در امتداد خطوط ایدئولوژیک تند شکافته است. دولت‌های چپ‌گرای برزیل، کلمبیا و مکزیک این مداخله را به شدت محکوم کرده و نقض آشکار منشور سازمان ملل و تمامیت ارضی را ذکر کردند. در مقابل، دولت‌های راست‌گرای آرژانتین و اکوادور از این اقدام استقبال کرده و برکناری مادورو را گامی ضروری برای تثبیت منطقه‌ای می‌دانند که گرفتار بحران پناهجویان ونزوئلا و جنایات فراملی است. این دوقطبی شدن به طور فعال توسط واشنگتن مدیریت می‌شود، که ائتلاف «سپر قاره آمریکا» را تأسیس کرده است—ائتلافی متشکل از ۱۳ دولت نیمکره که در زمینه مبارزه با مواد مخدر و امنیت همکاری می‌کنند.[3][7]

برای رقبای ژئوپلیتیک، این مداخله به عنوان امپریالیسم عریان تلقی می‌شود. رسانه‌های دولتی چین و کانال‌های دیپلماتیک، دکترین جدید مونرو را به عنوان کارزاری برای دستکاری ساختاری توصیف کرده‌اند که حملات نظامی را با خفگی مالی در هم می‌آمیزد. پکن، که میلیاردها دلار بدهی ونزوئلا را که توسط محموله‌های نفتی تضمین شده است، در اختیار دارد، اکنون با چشم‌انداز قرار گرفتن این دارایی‌ها تحت کنترل بالفعل ایالات متحده روبرو است. این حمله تلاش‌های قدرت‌های غیرغربی را برای ایجاد شبکه‌های مالی جایگزین و مقاوم که از تحریم‌های آمریکا و دسترسی نظامی آن مصون باشند، تسریع کرده است.[6]

اثر بازدارنده عملیات قاطعیت مطلق در حال حاضر در سراسر کارائیب در حال گسترش است. کوبا، که برای حفظ اقتصاد شکننده خود به شدت به نفت یارانه‌ای ونزوئلا وابسته بود، اکنون به شدت در معرض خطر قرار گرفته است. ایالات متحده محاصره دریایی خود را تشدید کرده، عرضه نفت به این جزیره را قطع نموده و سیگنال می‌دهد که دولت‌های دیگری که با منافع واشنگتن همسو نیستند، ممکن است با سرنگونی جنبشی یا اقتصادی مشابهی روبرو شوند. پیام به نیمکره واضح است: واگرایی ایدئولوژیکی که نفوذ فرامنطقه‌ای را دعوت کند، دیگر تحمل نخواهد شد.[2][3][7]

در داخل، این عملیات بحث‌ها را در مورد محدودیت‌های قدرت اجرایی دوباره شعله‌ور کرده است. کارشناسان حقوقی خاطرنشان می‌کنند که اتکای دولت به سابقه تهاجم ۱۹۸۹ پاناما—جایی که نیروهای آمریکایی مانوئل نوریگا را دستگیر کردند—تعریف اجرای قانون را تا نقطه شکست گسترش می‌دهد. در حالی که وزارت دادگستری آمریکا ممکن است این عملیات را یک موفقیت قانونی بداند، پیامدهای استراتژیک بلندمدت همچنان بسیار بی‌ثبات باقی می‌مانند. ایالات متحده مسئولیت مسیر اقتصادی و سیاسی ملتی ۳۰ میلیون نفری را بدون داشتن یک برنامه واضح و با منابع کافی برای گذار دموکراتیک بر عهده گرفته است.[1][5]

در نهایت، مداخله در ونزوئلا نشان‌دهنده پایان توهم پس از جنگ سرد است که قوانین بین‌المللی به طور مساوی برای همه دولت‌ها اعمال می‌شود. ایالات متحده با احیای و مسلح کردن دکترین مونرو، رسماً یک واقعیت چندقطبی را پذیرفته است که توسط حوزه‌های نفوذ انحصاری تعریف می‌شود. هنجارهای حاکمیت و عدم مداخله به طور کامل محو نشده‌اند، اما به صراحت تابع منافع امنیتی و اقتصادی قدرت مسلط نیمکره شده‌اند.[1][4][5][6]