ارتباط ورزش هوازی مستمر با افزایش «ظرفیت حیات» و ذخیره فیزیولوژیکی در افراد بالای ۵۵ سال

محققان در دانشگاه کوت دازور (Université Côte d'Azur) در شهر نیس فرانسه، میزان اشباع اکسیژن خون در حالت استراحتِ ۳۹ فرد سالم با میانگین سنی ۶۴ سال را اندازه‌گیری کردند. نوزده نفر از آن‌ها یک برنامه منظم ورزش هوازی (حداقل ۲.۵ ساعت فعالیت متوسط یا ۱.۲۵ ساعت فعالیت شدید در هفته) را به مدت ۳۰ سال بی‌وقفه حفظ کرده بودند. ۲۰ شرکت‌کننده دیگر در طول همین سه دهه، بیش از ۷۵ دقیقه در هفته فعالیت بدنی نداشتند. وقتی نتایج بررسی شد، میانگین اشباع اکسیژن خون در گروهی که مادام‌العمر ورزش کرده بودند ۹۶.۸ درصد بود، در حالی که این رقم در گروه کم‌تحرک به ۹۴.۸ درصد می‌رسید. همچنین تغییرپذیری ضربان قلب در گروه فعال ۴۹.۹ میلی‌ثانیه و در گروه کم‌تحرک تنها ۲۷.۲ میلی‌ثانیه ثبت شد.[1][3][4]

این تفاوت‌های فیزیولوژیکی خاص، هسته اصلی یک مطالعه مقطعی جدید را تشکیل می‌دهند که در نشریه GeroScience منتشر شده است. این مطالعه نشان می‌دهد که چگونه دهه‌ها تحرک بدنی، چیزی را می‌سازد که محققان آن را «ظرفیت حیات» (vitality capacity) می‌نامند. ظرفیت حیات که توسط سازمان جهانی بهداشت به عنوان ذخیره فیزیولوژیکی بدن تعریف شده است، می‌سنجد که چه مقدار پشتیبان عملکردی در سیستم‌های بدن برای مواقعی که فرد تحت فشار قرار می‌گیرد، باقی مانده است. این معیار به جای تمرکز بر وجود یا عدم وجود بیماری‌های مزمن، تعامل بین متابولیسم انرژی، عملکرد عصبی-عضلانی و سیستم‌های ایمنی و واکنش به استرس را ارزیابی می‌کند.[1][4]

ظرفیت حیات به عنوان موتور بیولوژیکی برای چارچوب گسترده‌تر سازمان جهانی بهداشت یعنی «ظرفیت ذاتی» (intrinsic capacity) عمل می‌کند؛ چارچوبی که تمام توانمندی‌های جسمی و ذهنی قابل استفاده یک فرد را در بر می‌گیرد. در حالی که ظرفیت ذاتی شامل ویژگی‌های مشهودی مانند حرکت، شناخت و عملکرد حسی است، ظرفیت حیات در لایه‌های زیرین عمل می‌کند. وقتی یک فرد سالمندِ سالم با یک عامل استرس‌زای فیزیکی (مانند یک عفونت شدید تنفسی یا یک عمل جراحی کوچک) مواجه می‌شود، همین تاب‌آوری فیزیولوژیکیِ پنهان است که تعیین می‌کند آیا او به طور کامل بهبود می‌یابد یا دچار افت دائمی در استقلال اولیه خود می‌شود.[2][4][6]

تیم تحقیقاتی فرانسوی به سرپرستی ژولین مرسیه (Julien Mercier) و سرژ اس. کولسون (Serge S. Colson)، ۳۹ شرکت‌کننده را با استفاده از ۱۲ نشانگر زیستی متمایز در این سه حوزه ارزیابی کردند. آن‌ها نمرات استاندارد (z-scores) مخصوص هر حوزه را محاسبه کردند تا به یک نمره کلی ظرفیت حیات برای هر فرد دست یابند. داده‌ها نشان داد که شرکت‌کنندگانِ همیشه فعال، در مجموع ۰.۲ واحد نمره استاندارد بالاتر از همتایان کم‌تحرک خود کسب کردند. اگرچه همان‌طور که انتظار می‌رفت، ظرفیت حیات با افزایش سن در کل گروه کاهش یافت (با همبستگی معکوس ۰.۵۳-)، اما گروه فعال در هر سنی که بررسی شد، برتری واضح و قابل اندازه‌گیری خود را حفظ کرد.[1][5]

برای اندازه‌گیری این ذخیره پنهان، تیم تحقیق ۱۲ معیار جداگانه را در قالب یک نمره واحدِ حیات ترکیب کرد. برای تأیید سطح فعالیت فعلی شرکت‌کنندگان از پرسشنامه و حسگرهای پوشیدنی استفاده شد تا اطمینان حاصل شود که سابقه ۳۰ ساله خوداظهاری آن‌ها با عادات امروزی‌شان مطابقت دارد. هیچ‌یک از ۳۹ شرکت‌کننده بیماری مزمن نداشتند و داروی روزانه مصرف نمی‌کردند؛ این موضوع به محققان اجازه داد تا اثرات افزایش سن و ورزش را از متغیرهای مخدوش‌کننده مدیریت بیماری جدا کنند. داده‌های به‌دست‌آمده، روند خالص پیری فیزیولوژیکی در بزرگسالان سالم را به تصویر می‌کشد.[1][4]

واضح‌ترین تفاوت بین این دو گروه در قدرت خالص عضلانی ظاهر نشد. قدرت پنجه، قدرت زانو و عملکرد ریه تفاوت آماری معناداری بین گروه‌های فعال و کم‌تحرک نشان ندادند و شکاف کلی در حوزه عصبی-عضلانی حداقل بود. در عوض، این ارتباط به شدت در حوزه سیستم ایمنی و واکنش به استرس متمرکز بود؛ جایی که ورزشکاران مادام‌العمر ۰.۴ واحد نمره استاندارد بالاتری کسب کردند. این حوزه، کارایی سیستم عصبی خودمختار را نشان می‌دهد که در تغییرپذیری بهتر ضربان قلب و اکسیژن‌رسانی در حالت استراحت بازتاب یافته است.[1][4][5]

برای بزرگسالانی که به دنبال استفاده کاربردی از این یافته‌ها هستند، داده‌ها بر ارزش «استمرار» در برابر «شدت» تأکید می‌کنند. گروه فعال، ذخیره فیزیولوژیکی خود را با رعایت دستورالعمل‌های استاندارد بهداشت عمومی (حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی متوسط در هفته) اما با پایبندی بی‌وقفه در سراسر دوران بزرگسالی به دست آوردند. همان‌طور که ژولین مرسیه، نویسنده ارشد مطالعه، و همکارانش در نتیجه‌گیری خود نوشتند: «فعالیت بدنی هوازی مادام‌العمر با ظرفیت حیات بالاتر در افراد مسن، به ویژه در حوزه سیستم ایمنی و واکنش به استرس مرتبط است.» آن‌ها افزودند که این داده‌ها «اهمیت مطالعه فعالیت بدنی هوازی مادام‌العمر در سالمندی سالم را تقویت می‌کند.»[1][3]

از آنجایی که این مطالعه مقطعی بود و هر شرکت‌کننده تنها یک بار ارزیابی شد، نویسندگان به صراحت خاطرنشان می‌کنند که این پژوهش نمی‌تواند رابطه علت و معلولی را ثابت کند یا روند کاهش ظرفیت حیات در طول زمان را در یک فرد مشخص ردیابی نماید. علاوه بر این، حجم نمونه ۳۹ نفری از یک منطقه جغرافیایی واحد، امکان تعمیم گسترده نتایج را محدود می‌کند. مقایسه‌های اکتشافی بر اساس جنسیت نشان داد که زنان فعال نسبت به زنان کم‌تحرک، توده بدون چربی بیشتر و چربی بدن کمتری داشتند (تفاوتی که در بین مردان حاضر در مطالعه مشاهده نشد)، اما برتری کلی ظرفیت حیات در تمام اعضای گروه فعال پابرجا بود.[1][4][5]

این یافته‌ها با تغییر رویکرد گسترده‌تر در علم پیری‌شناسی همسو است؛ رویکردی که به جای فهرست کردن صرفِ بیماری‌های مرتبط با افزایش سن، به سمت اندازه‌گیری ظرفیت ذاتی حرکت می‌کند. مقاله GeroScience با تفکیک ذخیره فیزیولوژیکی که به یک فرد مسن اجازه می‌دهد از یک زمین‌خوردن یا عفونت بهبود یابد، مکانیسم بیولوژیکی ملموسی را ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد چرا افرادِ همیشه فعال، استقلال خود را برای مدت طولانی‌تری حفظ می‌کنند. گام بعدی و قابل راستی‌آزمایی برای این تحقیق، شامل ردیابی طولی خواهد بود تا دقیقاً اندازه‌گیری شود که وقتی عادات ورزشی در سنین بالاتر تغییر می‌کند، این ذخیره با چه سرعتی تخلیه می‌شود و آیا کسانی که دیرتر شروع به ورزش می‌کنند می‌توانند سپری را که در دهه سی زندگی خود از دست داده‌اند، بازسازی کنند یا خیر.[2][4][6]