۵ سطح طیف IAP2 که مشارکت عمومی را تعریف می‌کند

در ۱۰ مارس ۲۰۱۴، آژانس حفاظت از محیط زیست ایالات متحده (EPA) راهنمای رسمی خود را برای انتخاب سطح مناسب مشارکت عمومی در تصمیم‌گیری‌های زیست‌محیطی منتشر کرد. این نهاد به جای اختراع یک معیار جدید، چارچوب ایجاد شده توسط انجمن بین‌المللی مشارکت عمومی (IAP2) را پذیرفت. طیف مشارکت عمومی IAP2 تعامل جامعه را به پنج سطح مجزا تقسیم می‌کند و دقیقاً می‌سنجد که مردم چقدر روی نتیجه نهایی نفوذ دارند.[2]

اساس کار این طیف ساده است: هر تصمیمی به دریافت نظرات برابر از سوی مردم نیاز ندارد، اما نهادها باید درباره میزان قدرتی که واقعاً به اشتراک می‌گذارند صادق باشند. این پنج سطح شامل اطلاع‌رسانی، مشورت، مشارکت، همکاری و توانمندسازی است که به عنوان قراردادی بین حامی مالی و ذی‌نفعان عمل می‌کند. همان‌طور که انجمن بین‌المللی مدیریت شهر/شهرستان (ICMA) در سپتامبر ۲۰۱۴ هنگام پذیرش این مدل اشاره کرد، این طیف به دولت‌های محلی کمک می‌کند تا در دام وعده همکاری نیفتند، در حالی که فقط ساختاری برای سخنرانی یک‌طرفه چیده‌اند.[1][5]

سطح پایه «اطلاع‌رسانی» است. در این مرحله، هدف از مشارکت عمومی صرفاً ارتباط یک‌طرفه است: ارائه اطلاعات متوازن و عینی به مردم برای کمک به درک مشکل، گزینه‌ها یا راه‌حل‌ها. تعهد به مردم فقط این است: «ما شما را در جریان امور قرار خواهیم داد.» این سطح برای هشدارهای اضطراری یا تغییرات اداری کاملاً فنی مناسب است، اما هیچ سازوکاری برای تغییر نتیجه به جامعه ارائه نمی‌دهد.[1]

سطح دوم، «مشورت» است؛ جایی که بیشتر تعاملات روزمره دولتی در آن رخ می‌دهد. هدف در اینجا دریافت بازخورد عمومی درباره تحلیل‌ها، گزینه‌ها یا تصمیمات است. حامی پروژه قول می‌دهد که مردم را مطلع نگه دارد، به دغدغه‌هایشان گوش دهد و بازخورد دهد که نظراتشان چگونه بر تصمیم نهایی تأثیر گذاشته است. با این حال، اختیار نهایی تصمیم‌گیری کاملاً در دست نهاد حامی باقی می‌ماند؛ به این معنی که از نظر قانونی می‌توان بازخوردها را نادیده گرفت.[1][2]

با حرکت به سطح سوم، یعنی «مشارکت»، پویایی به سمت یک گفتگوی دوطرفه تغییر می‌کند. هدف این است که در طول فرآیند مستقیماً با مردم کار شود تا اطمینان حاصل شود که دغدغه‌ها و خواسته‌های آن‌ها به طور مداوم درک و در نظر گرفته می‌شود. تعهد در این مرحله گسترده‌تر می‌شود: «ما با شما کار خواهیم کرد تا مطمئن شویم دغدغه‌ها و مسائل شما مستقیماً در گزینه‌های توسعه‌یافته منعکس می‌شود.» این سطح به جای یک جلسه ساده در تالار شهر، نیازمند تعامل مستمر است.[1]

سطح چهارم، «همکاری»، نشان‌دهنده انتقال قابل‌توجه نفوذ است. هدف از مشارکت عمومی در این مرحله، شراکت با مردم در هر جنبه از تصمیم‌گیری، از جمله توسعه گزینه‌ها و شناسایی راه‌حل ترجیحی است. حامی پروژه متعهد می‌شود که برای مشاوره و نوآوری به جامعه نگاه کند و توصیه‌های آن‌ها را تا حد امکان در تصمیمات بگنجاند.[1][7]

آخرین و فشرده‌ترین سطح، «توانمندسازی» است. در اینجا، هدف قرار دادن تصمیم‌گیری نهایی در دست مردم است. تعهد در این سطح مطلق است: «ما آنچه را شما تصمیم بگیرید اجرا خواهیم کرد.» این سطح در ساختارهای سنتی دولتی نادر است، اما در سازوکارهایی مانند هیئت‌های منصفه شهروندی، بودجه‌ریزی مشارکتی یا همه‌پرسی‌های الزام‌آور که در آن‌ها نهاد قانوناً متعهد به اجرای انتخاب مردم می‌شود، دیده می‌شود.[1][2]

اگرچه طیف IAP2 به طور گسترده پذیرفته شده است، اما کاربرد آن اغلب در میان متخصصان مشارکت مدنی مورد بحث قرار می‌گیرد. پژوهشگرانی که این طیف را با «نردبان مشارکت شهروندان» شری آرنستاین (۱۹۶۹) مقایسه می‌کنند، به تفاوت مهمی در چارچوب‌بندی اشاره دارند. آرنستاین صراحتاً پله‌های پایین نردبان خود را «دستکاری» و «درمان» نامید، در حالی که مدل IAP2 «اطلاع‌رسانی» و «مشورت» را بسته به زمینه، به عنوان انتخاب‌هایی مشروع و خنثی معرفی می‌کند.[3][4]

این بی‌طرفی مورد بررسی دقیق دانشگاهی قرار گرفته است. یک تحلیل در سال ۲۰۲۳ که توسط تیلور و فرانسیس منتشر شد، استدلال کرد که چارچوب‌های استانداردی مانند طیف IAP2 گاهی می‌توانند مانند یک «جلیقه نجات محدودکننده» عمل کنند. پژوهشگران معتقدند که با مشروعیت بخشیدن به «اطلاع‌رسانی» و «مشورت» به عنوان اشکال معتبر مشارکت، این طیف به نهادها اجازه می‌دهد ادعا کنند که در حال تعامل با مردم هستند، در حالی که به طور سیستماتیک از سطوح بالاتر و مبتنی بر اشتراک قدرت یعنی «همکاری» و «توانمندسازی» دوری می‌کنند.[6]

برنامه رتبه‌بندی سلامت شهرستان‌ها و نقشه‌های راه از این طیف برای هدایت طرح‌های سلامت جامعه استفاده می‌کند و تأکید دارد که سطح مناسب مشارکت به اهداف، زمان‌بندی و منابع خاص یک پروژه بستگی دارد. آن‌ها به ادارات بهداشت توصیه می‌کنند که عدم تطابق سطح مشارکت - مانند وعده همکاری اما ساختاردهی فرآیند فقط برای مشورت - عامل اصلی بی‌اعتمادی جامعه است.[7]

برای سازمان‌دهندگان محلی و ساکنان، کاربرد این طیف در توانایی آن برای شفاف‌سازی است. وقتی شورای شهر یا کمیسیون برنامه‌ریزی یک «فرآیند مشارکت عمومی» را اعلام می‌کند، چارچوب IAP2 واژگانی را در اختیار ساکنان قرار می‌دهد تا دقیقاً بپرسند نهاد مربوطه به کدام یک از این پنج سطح متعهد است. اگر نهاد فقط پیشنهاد «مشورت» می‌دهد، ذی‌نفعان می‌توانند انتظارات و منابع خود را بر اساس آن تنظیم کنند.[1][5][8]

اثربخشی این طیف کاملاً به صداقت نهادی بستگی دارد. این چارچوب نمی‌تواند یک نهاد را مجبور به اشتراک‌گذاری قدرت کند، اما آن‌ها را ملزم می‌کند تا نیات خود را به طور رسمی بیان کنند. نقطه عطف بعدی برای استانداردهای مشارکت مدنی این خواهد بود که پلتفرم‌های دیجیتال نوظهور چگونه این پنج سطح را در حلقه‌های بازخورد الگوریتمی خود ادغام می‌کنند و تعیین می‌کنند که آیا فناوری نهادها را به سمت همکاری واقعی سوق می‌دهد یا صرفاً مرحله مشورت را خودکار می‌کند.[4][6]