اولین آزمایش انسانی نشان می‌دهد پیوند سلول‌های بنیادی برای بیماری پارکینسون عملی و ایمن است

هدف نهایی تحقیقات بیماری پارکینسون همواره توانایی جایگزینی چیزی بوده که این بیماری از بدن می‌رباید. دهه‌هاست که دانشمندان این نظریه را مطرح کرده‌اند که اگر بتوانند به نحوی نورون‌های تازه و سالم را تولید کرده و در مغز بکارند، می‌توانند علائم حرکتی ناتوان‌کننده‌ای را که مشخصه این بیماری هستند، متوقف یا حتی معکوس کنند. اکنون، یک کارآزمایی بالینی بین‌المللی مهم ثابت کرده است که این مفهوم جاه‌طلبانه نه تنها ممکن، بلکه در بیماران انسانی ایمن است.[1][2]

نتایج کارآزمایی STEM-PD که این هفته در مجله «نیچر مدیسین» (Nature Medicine) منتشر شد، یک نقطه عطف برای علوم اعصاب ترمیمی محسوب می‌شود. این کارآزمایی فاز ۱/۲، که توسط محققان دانشگاه لوند (Lund) در سوئد و دانشگاه کمبریج (Cambridge) در بریتانیا هدایت شد، یک درمان سلول بنیادی «آماده مصرف» (off-the-shelf) را ارزیابی کرد که برای جایگزینی دقیق سلول‌های مغزی از دست رفته در اثر پارکینسون طراحی شده است.[1][2][3]

بیماری پارکینسون با مرگ پیشرونده نورون‌های دوپامینرژیک مشخص می‌شود؛ اینها سلول‌های تخصصی در مغز هستند که دوپامین تولید می‌کنند. دوپامین به عنوان یک پیام‌رسان شیمیایی حیاتی عمل می‌کند که حرکت، هماهنگی و تعادل را تنظیم می‌کند. با از بین رفتن این سلول‌ها، بیماران لرزش‌های بدتر، سفتی عضلات، کندی حرکت و اختلالات راه رفتن را تجربه می‌کنند.[2][3]

برای بیش از نیم قرن، استاندارد طلایی درمان، داروی لوودوپا (levodopa) بوده است؛ دارویی که مغز آن را به دوپامین تبدیل می‌کند تا به طور موقت ذخیره کاهش یافته را دوباره پر کند. اگرچه لوودوپا در مراحل اولیه بیماری بسیار مؤثر است، اما مرگ سلولی زمینه‌ای را متوقف نمی‌کند. با گذشت زمان، اثربخشی دارو کاهش می‌یابد و بیماران اغلب به عنوان یک عارضه جانبی نوسانات سطح دوپامین، دچار حرکات پیچشی غیرارادی شدید معروف به دیسکینزی (dyskinesia) می‌شوند.[2][3]

رویکرد STEM-PD به دنبال آن است که با بازیابی کارخانه‌های تولید طبیعی مغز، نیاز به دوپامین مصنوعی را به طور کامل دور بزند. این درمان از سلول‌های بنیادی جنینی انسان استفاده می‌کند که توانایی منحصر به فردی برای تبدیل شدن به تقریباً هر نوع سلولی در بدن انسان دارند. در یک آزمایشگاه تخصصی، محققان این سلول‌های بنیادی پرتوان (pluripotent) را وادار می‌کنند تا به سلول‌های پیش‌ساز دوپامینرژیک (progenitor cells) تبدیل شوند؛ نورون‌های نابالغی که قرار است دوپامین تولید کنند.[2][5]

در این اولین کارآزمایی انسانی، هشت فرد مبتلا به پارکینسون با پیشرفت متوسط، تحت یک عمل جراحی مغز و اعصاب استریوتاکتیک ۱۲ ساعته قرار گرفتند. جراحان با دقت سلول‌های پیش‌ساز کرایوپرایزرو شده (منجمد شده) را مستقیماً به نواحی هدف مغز بیماران که در آنجا کاهش دوپامین شدیدتر بود، تزریق کردند. بیماران پیوندها را در دو سطح دوز مختلف دریافت کردند تا به محققان کمک شود پنجره درمانی بهینه را تعیین کنند.[2][6]

از آنجایی که سلول‌های پیوندی از یک منبع اهداکننده مشتق شده‌اند، بیماران تحت یک رژیم ۱۲ ماهه داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی قرار گرفتند تا از رد شدن بافت خارجی توسط سیستم ایمنی بدنشان جلوگیری شود. هدف اولیه این فاز آزمایشی، تعیین ایمنی و تحمل‌پذیری هم روش جراحی و هم خود محصول سلولی در طول یک دوره یک ساله بود.[2][3]

داده‌های ۱۲ ماهه تازه منتشر شده تأیید می‌کنند که کارآزمایی با موفقیت به هدف اولیه ایمنی خود دست یافته است. روش جراحی به خوبی تحمل شد و نکته مهم این است که محققان هیچ عارضه جانبی جدی که مستقیماً با سلول‌های پیوندی مرتبط باشد، مشاهده نکردند. علاوه بر این، هیچ یک از بیماران دچار حرکات غیرارادی ناشی از پیوند نشدند، عارضه‌ای که تلاش‌های قبلی و ابتدایی‌تر برای پیوند سلولی را با مشکل مواجه کرده بود.[2][3][7]

هفت نفر از هشت شرکت‌کننده پیگیری ۱۲ ماهه را تکمیل کردند. متأسفانه یک شرکت‌کننده در طول سال به دلیل عفونت ریوی درگذشت که ناظران ایمنی مستقل تشخیص دادند که این مرگ کاملاً بی‌ارتباط با محصول سلولی یا روش جراحی بوده است. ثبات بالینی مشاهده شده در گروه بازمانده، آسودگی خاطر بزرگی را برای تیم تحقیقاتی به ارمغان آورد.[2][3]

اما یافته‌ها فراتر از صرف ایمنی هستند. این کارآزمایی شواهد اولیه و هیجان‌انگیزی را نشان داد که سلول‌های پیوندی به طور فعال در مغز انسان زنده مانده و عملکرد دارند. تصویربرداری پیشرفته با استفاده از اسکن‌های PET دوپامین در شش و ۱۲ ماه پس از پیوند، تأیید بصری ارائه کرد که پیوندها جای گرفته و شروع به ادغام در مدارهای عصبی کرده‌اند.[2][3][6]

تأثیر بالینی بر زندگی روزمره بیماران نیز به همان اندازه دلگرم‌کننده بوده است. به گفته محققان کارآزمایی، شش نفر از هفت شرکت‌کننده بازمانده توانستند دوز روزانه داروهای دوپامینرژیک خود را پس از جراحی به طور قابل توجهی کاهش دهند. در حالی که محققان هشدار می‌دهند که این نتایج اولیه هستند، توانایی کاهش بار دارویی یک شاخص قوی است که سلول‌های جدید با موفقیت در حال تولید دوپامین درون‌زا (طبیعی) هستند.[2][3][4]

این نقطه عطف، اوج دهه‌ها تحقیق طاقت‌فرسا است. مفهوم جایگزینی سلول برای پارکینسون حدود ۴۰ سال پیش در لوند با استفاده از سلول‌های دوپامین برداشت شده از بافت جنینی پیشگام شد. در حالی که آن آزمایش‌های اولیه ثابت کردند که سلول‌های پیوندی می‌توانند زنده بمانند و علائم را بهبود بخشند، استفاده از بافت جنینی از نظر اخلاقی پیچیده، از نظر لجستیکی غیرممکن برای مقیاس‌بندی و نتایج آن بسیار متغیر بود.[3][7]

ظهور فناوری سلول‌های بنیادی پرتوان، مشکل کمبود عرضه را حل کرد. با استفاده از یک رده سلولی استاندارد و رشد یافته در آزمایشگاه، محققان اکنون می‌توانند ذخیره‌ای نامحدود از سلول‌های پیش‌ساز دوپامینرژیک یکسان و با مشخصات بالا تولید کنند. این رویکرد «آماده مصرف» به این معنی است که این درمان می‌تواند کرایوپرایزرو (منجمد)، به سراسر جهان ارسال و بدون نوساناتی که روش‌های قبلی را آزار می‌داد، به هزاران بیمار تزریق شود.[5][6]

پیامدهای گسترده‌تر برای حوزه پزشکی ترمیمی عمیق است. کارآزمایی STEM-PD نشان می‌دهد که محصولات سلولی پیچیده مشتق شده از سلول‌های بنیادی را می‌توان مطابق با استانداردهای بالینی سختگیرانه تولید کرد، با خیال راحت به سیستم عصبی مرکزی انسان رساند و در یک چارچوب نظارتی دقیق ارزیابی کرد. این نشان‌دهنده یک تغییر از اثبات مفهوم نظری به واقعیت بالینی قابل اجرا است.[5][6]

توسعه تجاری و بالینی برنامه STEM-PD در حال حاضر در حال شتاب گرفتن است. این برنامه که در ابتدا با همکاری غول دارویی نوو نوردیسک (Novo Nordisk) انجام شد، اخیراً توسط سلولار اینتلیجنس (Cellular Intelligence)، یک شرکت بیوتکنولوژی مستقر در بوستون، خریداری شده است. سلولار اینتلیجنس اکنون فاز بعدی توسعه بالینی را رهبری خواهد کرد و هدف آن پیشبرد این درمان از طریق کارآزمایی‌های فاز ۳ و در نهایت کسب تأییدیه بازار است.[2][6]

گروه‌های حمایت از بیماران با خوش‌بینی محتاطانه از این خبر استقبال کرده‌اند. سازمان‌هایی مانند «پارکینسون بریتانیا» (Parkinson's UK) که سال‌ها بودجه زیادی را صرف تحقیقات سلول‌های بنیادی کرده‌اند، خاطرنشان کردند که اگرچه این درمان یک درمان قطعی نیست (زیرا فرآیند بیماری زمینه‌ای را که در ابتدا باعث مرگ سلول‌های بومی بیمار شده است، متوقف نمی‌کند)، اما می‌تواند یک «تأمین‌کننده» بادوام دوپامین باشد که برای دهه‌ها دوام می‌آورد و اساساً مسیر بیماری را تغییر می‌دهد.[4]

تیم تحقیقاتی STEM-PD به نظارت بر شرکت‌کنندگان کارآزمایی برای سال‌های آینده ادامه خواهد داد. پیگیری طولانی‌مدت برای ارزیابی دوام پیوندها، ردیابی مزایای بالینی مداوم و اطمینان از اینکه سلول‌ها در طول زمان به طور غیرقابل پیش‌بینی رفتار نمی‌کنند، ضروری است. تحقیقات آینده همچنین راه‌هایی را برای کاهش یا حذف نیاز به سرکوب طولانی‌مدت سیستم ایمنی بررسی خواهد کرد.[2][6]

برای میلیون‌ها نفری که در سراسر جهان با بیماری پارکینسون زندگی می‌کنند، موفقیت کارآزمایی STEM-PD یک چراغ امید ملموس ارائه می‌دهد. در حالی که دسترسی گسترده هنوز سال‌ها فاصله دارد، ادغام موفقیت‌آمیز نورون‌های رشد یافته در آزمایشگاه در مغز انسان ثابت می‌کند که دوران علوم اعصاب ترمیمی رسماً فرا رسیده است.[2][4]