مکانیسم‌های ریسک سیستمی: هشدار بانک تسویه حساب‌های بین‌المللی درباره تهدید سرمایه‌گذاری بیش از حد در هوش مصنوعی برای رکود جهانی

بانک تسویه حساب‌های بین‌المللی (BIS)، نهاد مستقر در سوئیس که اغلب به عنوان بانک مرکزی برای بانک‌های مرکزی توصیف می‌شود، ارزیابی جامعی از چشم‌انداز مالی جهانی منتشر کرده و بر آسیب‌پذیری رو به گسترشی تأکید کرده است. بر اساس آخرین بولتن اقتصادی آنها، افزایش بی‌سابقه جریان سرمایه به زیرساخت‌های هوش مصنوعی، نشانه‌های مشخصی از یک ریسک سیستمی اقتصاد کلان را در خود دارد. این هشدار پتانسیل تحول‌آفرین هوش مصنوعی را رد نمی‌کند؛ بلکه بر مکانیسم‌های خطرناک تخصیص نادرست سرمایه تمرکز دارد، زمانی که سرمایه‌گذاری از ادغام واقعی یک فناوری جدید در دنیای واقعی پیشی می‌گیرد.[1][2]

برای درک مقیاس این پدیده، باید به حجم عظیم هزینه‌های سرمایه‌ای (Capex) که در حال حاضر بخش فناوری را هدایت می‌کند، نگاه کرد. طی سه سال گذشته، هزینه‌های جهانی برای زیرساخت‌های هوش مصنوعی—شامل ساخت نیمه‌رساناهای پیشرفته، ساخت مراکز داده در مقیاس بسیار بزرگ (هایپراسکِیل) و شبکه‌های انرژی اختصاصی مورد نیاز برای تأمین برق آنها—از ۲.۵ تریلیون دلار فراتر رفته است. این یکی از سریع‌ترین ساختارهای سرمایه‌ای در تاریخ اقتصادی مدرن است که مراحل اولیه دوران اینترنت موبایل و رایانش ابری را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.[2][4]

هسته اصلی نگرانی BIS در مفهومی به نام «منحنی J بهره‌وری» نهفته است. تحقیقات اقتصادی نشان می‌دهد که فناوری‌های با کاربرد عمومی، از برق گرفته تا اینترنت، قبل از اینکه بازدهی بهره‌وری قابل اندازه‌گیری داشته باشند، نیاز به بازسازی سازمانی قابل توجهی دارند. شرکت‌ها باید جریان‌های کاری را دوباره طراحی کنند، کارکنان را بازآموزی کنند و سیستم‌های قدیمی را اصلاح نمایند. در طول این دوره تأخیر، بهره‌وری ممکن است قبل از شتاب گرفتن، در واقع کاهش یابد و یک پنجره خطرناک ایجاد کند که در آن بازده مالی سرمایه‌گذاری‌های عظیم به تأخیر می‌افتد.[1][3]

در حال حاضر، بازار سهام جهانی به شدت به ارائه‌دهندگان «ابزار و تجهیزات» رونق هوش مصنوعی پاداش می‌دهد. طراحان نیمه‌رسانا، تولیدکنندگان سرور و شرکت‌های زیرساخت انرژی، درآمدهای بی‌سابقه‌ای را گزارش می‌کنند که ناشی از تقاضای سیری‌ناپذیر پلتفرم‌های بزرگ فناوری است. با این حال، این درآمد عمدتاً داخلی اکوسیستم فناوری است—به این معنا که هایپراسکِیلرها از سازندگان تراشه خرید می‌کنند تا مدل‌هایی بسازند که امیدوارند در نهایت به شرکت‌های غیرفناوری بفروشند.[4][6]

ریسک سیستمی زمانی محقق می‌شود که بازار گسترده‌تر شرکت‌ها—تولید، لجستیک، مراقبت‌های بهداشتی و امور مالی سنتی—ابزارهای هوش مصنوعی را کندتر از حد انتظار بپذیرد. اگر درآمد کاربران نهایی مطابق با جدول‌های زمانی تهاجمی پیش‌بینی شده توسط وال استریت محقق نشود، هایپراسکِیلرها در نهایت مجبور خواهند شد هزینه‌های زیرساختی خود را به شدت کاهش دهند. این توقف ناگهانی در هزینه‌های سرمایه‌ای، یک موج شوک تورم‌زدایی را در زنجیره‌های تأمین نیمه‌رسانا و سخت‌افزار ایجاد خواهد کرد.[1][2]

مکانیسم اهرم مالی شرکت‌ها این ریسک را تشدید می‌کند. برای تأمین مالی این ساختار ۲.۵ تریلیون دلاری، بخش فناوری بدهی قابل توجهی را متحمل شده است. BIS اشاره می‌کند که بدهی شرکتی مرتبط با فناوری اکنون سهم تاریخی بالایی از کل بدهی جهانی را تشکیل می‌دهد، که بخش زیادی از آن بر اساس فرض رشد درآمد مداوم و تصاعدی ساختار یافته است. کاهش سرعت در کسب درآمد از هوش مصنوعی می‌تواند باعث کاهش رتبه اعتباری و نکول در میان ارائه‌دهندگان زیرساخت‌های ثانویه شود.[1][4]

انتقال این ریسک به اقتصاد گسترده‌تر—که BIS آن را «رکود اقتصادی جهانی» می‌نامد—عمدتاً از طریق تمرکز بازار سهام و قرار گرفتن در معرض نهادهای مالی عمل می‌کند. تعداد انگشت‌شماری از سهام فناوری با ارزش بازار بسیار بالا، در حال حاضر اکثریت قریب به اتفاق بازدهی شاخص‌های جهانی را هدایت می‌کنند. صندوق‌های بازنشستگی، صندوق‌های ثروت دولتی و حساب‌های بازنشستگی خرد به شدت در این سهام خاص سرمایه‌گذاری کرده‌اند، اغلب به صورت غیرفعال از طریق صندوق‌های شاخصی.[1][6]

اگر بازنگری قیمت دارایی‌های هوش مصنوعی رخ دهد، کاهش ارزش ناشی از آن در این سهام‌های با ارزش بازار بالا، به شدت بر ثروت خانوارها و ترازنامه‌های نهادی جهانی تأثیر خواهد گذاشت. در بدترین سناریو، سرمایه‌گذاران نهادی که با درخواست‌های مارجین یا الزامات سخت‌گیرانه برابری ریسک مواجه هستند، ممکن است مجبور شوند دارایی‌های خود را در بخش‌های کاملاً نامرتبط—مانند کالاهای مصرفی یا صنعتی—تنها برای جمع‌آوری پول نقد نقد کنند، و بدین ترتیب اصلاح بخش فناوری را به یک سرایت گسترده بازار تبدیل نمایند.[1][5]

اقتصاددانان مالی اغلب بین رونق فعلی زیرساخت هوش مصنوعی و دوره‌های تاریخی استقرار سریع فناوری، مانند جنون راه‌آهن در دهه ۱۸۴۰ یا ساختار مخابراتی حباب دات‌کام در اواخر دهه ۱۹۹۰، شباهت‌هایی ترسیم می‌کنند. در هر دو مورد تاریخی، فناوری زیربنایی واقعاً انقلابی بود و اقتصاد جهانی را برای همیشه تغییر داد.[3][5]

با این حال، همانطور که داده‌های تاریخی نشان می‌دهد، فاز سرمایه‌گذاری بیش از حد در نهایت زیرساخت‌های بسیار ارزشمندی را برای جامعه به ارث گذاشت—شبکه‌های ریلی گسترده و میلیون‌ها مایل کابل فیبر نوری تاریک—اما از نظر مالی موج اولیه سرمایه‌گذاران را ویران کرد. سرمایه با سرعت بسیار زیاد و با ارزش‌گذاری‌هایی که فرض بر کمال فوری داشتند، مستقر شد و قبل از تحقق مزایای اقتصادی واقعی، منجر به یک فاز منطقی‌سازی بی‌رحمانه گشت.[5][6]

با وجود این هشدارها، طرفداران سرعت فعلی سرمایه‌گذاری استدلال می‌کنند که این چرخه دارای تفاوت‌های ساختاری اساسی است که ریسک سیستمی را کاهش می‌دهد. برخلاف استارت‌آپ‌های سوداگرانه و فاقد درآمد که مشخصه دوران دات‌کام بودند، نهادهایی که هزینه‌های سرمایه‌ای هوش مصنوعی امروز را هدایت می‌کنند، غول‌های فناوری بسیار سودآور و دارای نقدینگی بالا هستند. این هایپراسکِیلرها از توان مالی کافی در ترازنامه‌های خود برخوردارند تا تأخیر در بازدهی را بدون مواجهه با ورشکستگی فوری جذب کنند.[2][4]

علاوه بر این، خوش‌بینان اشاره می‌کنند که مدل‌های هوش مصنوعی در حال حاضر در حوزه‌های خاصی مانند مهندسی نرم‌افزار، خودکارسازی خدمات مشتری و کشف داروهای دارویی، کاربرد ملموس و صرفه‌جویی در هزینه ایجاد می‌کنند. این کاربرد فوری، هرچند محدود، نشان می‌دهد که مسیر کسب درآمد گسترده ممکن است کوتاه‌تر از آنچه مدل‌های تاریخی منحنی J پیش‌بینی می‌کنند باشد و جریان ثابتی از درآمد را برای حفظ ساختار زیرساخت فراهم کند.[3][6]

با این وجود، نهادهای نظارتی کلان، ثبات مالی را به شانس واگذار نمی‌کنند. به دنبال گزارش BIS، چندین بانک مرکزی شروع به ترغیب وام‌دهندگان تجاری کرده‌اند تا قرار گرفتن در معرض بخش فناوری را به طور دقیق مورد آزمون استرس قرار دهند. رگولاتورها به ویژه بر نهادهای بانکداری سایه و صندوق‌های اعتباری خصوصی تمرکز دارند که به طور تهاجمی پروژه‌های ثانویه مراکز داده هوش مصنوعی و پروژه‌های انرژی تخصصی را تأمین مالی کرده‌اند.[1][2]

برای سرمایه‌گذار عادی، هشدار BIS به عنوان یک چارچوب آموزشی حیاتی عمل می‌کند. این هشدار بر تمایز حیاتی بین یک انقلاب تکنولوژیک و یک چرخه مالی تأکید می‌کند. در حالی که هوش مصنوعی بدون شک آینده کار و بهره‌وری را تغییر خواهد داد، جدول زمانی آن تحول به ندرت با خواسته‌های بی‌تاب گزارش‌های درآمد فصلی و برنامه‌های سررسید بدهی‌ها کاملاً همسو می‌شود.[6]

در نهایت، مکانیسم‌های ریسک سیستمی که توسط BIS ترسیم شده‌اند، به بازارها یادآوری می‌کنند که حتی پیشرفته‌ترین الگوریتم‌ها نیز نمی‌توانند قوانین اساسی بازده سرمایه را به حالت تعلیق درآورند. با درک این پویایی‌ها، سرمایه‌گذاران می‌توانند فراتر از هیاهوی روزانه را ببینند، اطمینان حاصل کنند که پرتفوی آنها به اندازه کافی در بخش‌های مختلف متنوع شده است و برای نوسانات اجتناب‌ناپذیری که همراه با تولد یک عصر تکنولوژیک جدید است، آماده شوند.[1][6]