پایان سلطه UNFCCC: مقایسه معاهده سوخت‌های فسیلی سانتا مارتا با دیپلماسی سنتی اقلیمی

کنفرانس سانتا مارتا در ژوئیه ۲۰۲۶ نقطه عطفی در دیپلماسی محیط زیست محسوب می‌شود. این اجلاس که به میزبانی کلمبیا—یک تولیدکننده بزرگ زغال سنگ و نفت که به طور چشمگیری استراتژی اقتصادی خود را تغییر داده است—برگزار شد، ساختار یک معاهده الزام‌آور منع گسترش سوخت‌های فسیلی (FFNPT) را رسمیت بخشید.[1][2]

این گردهمایی نشان‌دهنده اولین خروج سازمان‌یافته و تحت رهبری دولت‌ها از سلطه کنوانسیون چارچوب سازمان ملل در مورد تغییرات اقلیمی (UNFCCC) است. به جای مذاکره در مورد اهداف انتشار گازهای گلخانه‌ای با ۱۹۸ کشور، چارچوب سانتا مارتا به صراحت سمت عرضه را هدف قرار می‌دهد: توقف اکتشاف و استخراج زغال سنگ، نفت و گاز.[4]

برای درک این شکاف، باید این دو چارچوب را در کنار هم مقایسه کنیم. مدل سنتی UNFCCC، که بر اساس توافقنامه پاریس ۲۰۱۵ بنا شده است، بر اساس اجماع جهانی عمل می‌کند. هر کشوری، از آسیب‌پذیرترین دولت جزیره‌ای گرفته تا بزرگترین دولت نفتی، باید متن نهایی را قبل از تصویب بپذیرد.[4]

مدل UNFCCC: مزایا و معایب. مزیت اصلی سیستم سازمان ملل، جهان‌شمول بودن آن است. این سیستم ابرقدرت‌های ژئوپلیتیک و تولیدکنندگان بزرگ سوخت فسیلی را در میز مذاکره نگه می‌دارد و هنجارهای گزارش‌دهی جهانی و مکانیسم‌های مالی عظیمی مانند صندوق ضرر و زیان را ایجاد می‌کند.[4]

با این حال، شواهد علیه مدل اجماع، سرعت یخی و آسیب‌پذیری آن در برابر وتوها است. ۲۸ سال طول کشید تا نشست‌های سالانه COP قبل از اینکه متن نهایی به صراحت به «گذار از سوخت‌های فسیلی» اشاره کند. منتقدان استدلال می‌کنند که این رویکرد حداقل مشترک، به آلوده‌کنندگان بزرگ اجازه می‌دهد تا پشت تعهدات مبهم «صفر خالص» پنهان شوند در حالی که فعالانه عملیات حفاری را گسترش می‌دهند.[1]

مدل سانتا مارتا: مزایا و معایب. چارچوب FFNPT اجماع جهانی را به نفع یک «ائتلاف مایلان» کنار می‌گذارد. قدرت اصلی آن وضوح است: تعهدی الزام‌آور و بدون ابهام برای پایان دادن به اکتشافات جدید سوخت فسیلی و حذف تدریجی و عادلانه تولیدات موجود بر اساس ظرفیت یک کشور برای گذار.[1]

شواهدی که از این رویکرد حمایت می‌کنند، از بسیج سریع امضاکنندگان آن ناشی می‌شود. این بلوک که در ابتدا توسط وانواتو و تووالو رهبری می‌شد و اکنون توسط اقتصادهای بزرگی مانند کلمبیا تثبیت شده است، با دور زدن کارشکنی دولت‌های نفتی، توانسته است در کسری از زمانی که UNFCCC برای توافق بر سر یک دستور کار نیاز دارد، قوانین عملیاتی سمت عرضه را تدوین کند.[2]

در مقابل، چارچوب سانتا مارتا با محدودیت‌های ساختاری جدی مواجه است. در حال حاضر، بزرگترین منتشرکنندگان و تولیدکنندگان جهان—یعنی ایالات متحده، چین و عربستان سعودی—در آن مشارکت ندارند. بدون این بازیگران سنگین وزن، منتقدان استدلال می‌کنند که این معاهده در خطر تبدیل شدن به یک پیروزی اخلاقی به جای یک واقعیت تغییردهنده بازار است.[3]

علاوه بر این، بده‌بستان‌های اقتصادی شدید هستند. UNFCCC به کشورهای در حال توسعه اجازه می‌دهد تا با استفاده از سهم‌های تعیین‌شده ملی (NDCs) انعطاف‌پذیر، کاهش انتشار گازها را با رشد اقتصادی متعادل کنند. FFNPT خواستار کاهش‌های سخت در عرضه است که می‌تواند اقتصاد تولیدکنندگان در حال توسعه را ویران کند، مگر اینکه تأمین مالی عظیم و بی‌سابقه‌ای برای گذار تضمین شود.[3]

هر چارچوب در کجا بهتر عمل می‌کند: مدل UNFCCC زمانی مناسب است که هدف، ایجاد استانداردهای جهانی حسابداری کربن، بسیج تأمین مالی اقلیمی جهانی از کشورهای ثروتمند، و حفظ تعامل دیپلماتیک با ابرقدرت‌های متخاصم باشد. این مدل، با وجود کندی، همچنان پایه و اساس ضروری حکمرانی جهانی اقلیمی است.[4]

چارچوب سانتا مارتا زمانی مناسب است که هدف، تسریع گذارهای واقعی بازار، تعیین سوابق قانونی سختگیرانه، و فراهم کردن یک پیشگام برای کشورهای جاه‌طلب باشد تا سیاست اقتصادی سمت عرضه را بدون کشیده شدن به پایین توسط لابی‌گران سوخت فسیلی هماهنگ کنند.[1]

در نهایت، این دو سیستم ممکن است لزوماً متضاد نباشند. کارشناسان دیپلماتیک پیشنهاد می‌کنند که FFNPT به عنوان یک جناح رادیکال عمل خواهد کرد و فشار خارجی را اعمال می‌کند که دستگاه گسترده‌تر و کندتر UNFCCC را مجبور می‌کند تا در اجلاس‌های آتی COP، زبان تهاجمی‌تری در مورد سمت عرضه اتخاذ کند.[2][4]