تحلیل‌های بار جهانی بیماری‌ها ۲۰۲۳: تغییر نقشه مرگ‌ومیر و روند بیماری‌های غیرواگیر در آفریقا و آسه‌آن

وقتی یک جمعیت دستخوش گذار سریع جمعیتی می‌شود، مکانیسم‌های اولیه مرگ‌ومیر از پاتوژن‌های عفونی به نقص‌های سیستمیک و مزمن تغییر می‌یابد. بودجه‌های بین‌المللی سلامت اغلب کنترل بیماری‌های واگیردار را در اقتصادهای نوظهور در اولویت قرار می‌دهند، با این پیش‌فرض که عفونت‌های حاد فوری‌ترین تهدید را ایجاد می‌کنند. در مقابل، وزارتخانه‌های منطقه‌ای استدلال می‌کنند که این تغییر اپیدمیولوژیک از قبل رخ داده است و شرایط مزمن را به محرک اصلی مرگ‌ومیر تبدیل کرده و نیازمند تخصیص مجدد و فوری منابع است. تحلیل‌های منطقه‌ای جدید مطالعه بار جهانی بیماری‌ها (GBD) در سال ۲۰۲۳ برای آفریقا و اتحادیه کشورهای جنوب شرقی آسیا (ASEAN) این گذار را کمّی‌سازی کرده و با جزئیات نشان می‌دهد که چگونه بیماری‌های غیرواگیر (NCDs) اکنون در مقیاس وسیع در هر دو منطقه عمل می‌کنند.[1][2][7]

تحلیل مختص آفریقا که در نشریه The Lancet Global Health منتشر شده است، حجم عظیم این بار سلامتی را نقشه‌برداری می‌کند. در سال ۲۰۲۳، بیماری‌های غیرواگیر در سراسر قاره آفریقا عامل حدود ۲.۳۳ میلیارد مورد ابتلای جدید و ۴.۷۰ میلیون مرگ بودند. این شرایط مسئول ۲۶۳ میلیون سال‌های از دست رفته با اصلاح ناتوانی (DALYs) بودند؛ معیاری که سال‌های عمر از دست رفته به دلیل مرگ زودرس و سال‌های زندگی با ناتوانی را ترکیب می‌کند. داده‌ها چشم‌انداز پیچیده اپیدمیولوژیکی را آشکار می‌کنند که در آن تعداد مطلق افراد نیازمند به مراقبت‌های مزمن از سال ۱۹۹۰ به شدت افزایش یافته است.[1][6]

این افزایش در اعداد مطلق، بهبود همزمان در ریسک فردی را پنهان می‌کند. بین سال‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۲۳، نرخ مرگ‌ومیر استانداردشده سنی برای بیماری‌های غیرواگیر در آفریقا در واقع ۹.۰ درصد کاهش یافت، در حالی که نرخ بروز ۲.۷ درصد و نرخ DALY به میزان ۶.۴ درصد افت کرد. همکاران بخش بیماری‌های غیرواگیر آفریقا در مطالعه GBD 2023 نوشتند: «یافته‌های ما بر ماهیت پیچیده و در حال تحول بار بیماری‌های غیرواگیر در آفریقا تاکید می‌کند، جایی که کاهش‌های نسبی در نرخ مرگ‌ومیر استانداردشده سنی و نرخ‌های DALY از سال ۱۹۹۰، به طور قابل‌توجهی توسط افزایش شمار مطلق مرگ‌ومیرها و DALYها خنثی شده است؛ پارادوکسی که عمدتاً توسط رشد سریع جمعیت و تغییرات جمعیتی هدایت می‌شود.»[1][6]

مکانیک این مرگ‌ومیر به شدت در سیستم‌های قلبی‌عروقی و متابولیک متمرکز است. پنج علت اصلی مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های غیرواگیر در آفریقا در سال ۲۰۲۳ شامل بیماری ایسکمیک قلب بود که ۸۰۱,۰۰۰ نفر را به کام مرگ کشاند و پس از آن سکته مغزی با ۷۰۰,۰۰۰ مرگ قرار داشت. بیماری مزمن کلیوی عامل ۲۹۳,۰۰۰ مرگ، بیماری قلبی ناشی از فشار خون بالا ۲۴۶,۰۰۰ مرگ و دیابت عامل ۲۴۵,۰۰۰ مرگ بود. اختلالات روانی و شرایط اسکلتی‌عضلانی به عنوان علل اصلی سال‌های زندگی با ناتوانی ظاهر شدند که به شدت بر مشارکت در نیروی کار و کیفیت زندگی تاثیر می‌گذارند.[1][6]

نکته حیاتی این است که این تحلیل، عوامل خطر خاص و قابل‌اصلاحی را که محرک این پیامدها هستند، تفکیک می‌کند. در مجموع، ۵۷.۴ درصد از کل مرگ‌ومیرهای ناشی از بیماری‌های غیرواگیر در آفریقا مستقیماً به ۸۸ عامل خطر ردیابی‌شده قابل انتساب بود. فشار خون سیستولیک بالا به عنوان کاتالیزور اولیه عمل کرد و در ۲۶.۲ درصد از کل مرگ‌ومیرهای بیماری‌های غیرواگیر نقش داشت. خطرات رژیم غذایی ۱۴.۷ درصد از مرگ‌ومیرها را به خود اختصاص دادند، در حالی که آلودگی هوا با فاصله کمی در سطح ۱۴.۲ درصد قرار گرفت. این ارقام نشان می‌دهند که بیش از نیمی از مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های مزمن در این قاره ریشه در متغیرهایی دارد که می‌توانند از طریق سیاست‌های محیطی و رفتاری تغییر کنند.[1][6]

گزارش‌های محلی مقیاس این تغییر را در سطح ملی تایید می‌کنند. در زیمبابوه، مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های غیرواگیر در طول سه دهه بیش از دو برابر شد و با افزایش ۲۱,۰۰۰ موردی به ۴۲,۰۰۰ مرگ سالانه رسید که اساساً تقاضاهای تحمیل‌شده بر بیمارستان‌های این کشور را تغییر داد. محققان دانشگاه نوادا، لاس وگاس، که در تالیف تحلیل آفریقا همکاری داشتند، تاکید کردند که تمرکز شدید مرگ‌ومیر در خطرات قابل‌اصلاح، نیاز فوری به مداخلات آموزشی و سیاستی متناسب با رفتارهای منطقه‌ای و مواجهه‌های محیطی را برجسته می‌کند.[3][4]

یک تحلیل موازی از منطقه آسه‌آن (ASEAN) که در نشریه The Lancet Public Health منتشر شده است، بررسی می‌کند که چگونه محرک‌های مرگ‌ومیر در مراحل مختلف زندگی در آسیای جنوب شرقی تکامل می‌یابند. تا سال ۲۰۲۳، امید به زندگی منطقه‌ای به ۷۰.۱ سال برای مردان و ۷۶.۲ سال برای زنان رسیده بود. با این حال، این میانگین منطقه‌ای حاوی نابرابری‌های داخلی عظیمی است. زنان در سنگاپور به امید به زندگی ۸۷.۵ سال دست یافتند، در حالی که مردان در میانمار به طور متوسط تنها ۶۲.۱ سال عمر می‌کردند؛ شکافی بیش از دو دهه که ناشی از تفاوت در ظرفیت‌های اقتصادی و سیستم‌های بهداشتی است.[2]

داده‌های آسه‌آن نشان می‌دهد که چگونه تهدیدهای خاص بر گروه‌های جمعیتی مختلف تسلط دارند. در میان نوزادان زیر یک سال، اختلالات نوزادی همچنان علت اصلی مرگ‌ومیر باقی مانده است. با ورود مردان به نوجوانی و اوایل بزرگسالی، مکانیسم اولیه مرگ به طور ناگهانی به تروما تغییر می‌کند. آسیب‌های جاده‌ای ۲۵.۰ درصد از کل مرگ‌ومیر در میان مردان ۱۵ تا ۱۹ ساله را به خود اختصاص داد که منجر به ۸,۲۳۰ مرگ در سال ۲۰۲۳ شد. نرخ مرگ‌ومیر برای این آسیب‌ها در سراسر منطقه به شدت متغیر بود، از ۳.۰ در هر ۱۰۰,۰۰۰ نفر در امن‌ترین کشورها تا ۴۹.۰ در هر ۱۰۰,۰۰۰ نفر در خطرناک‌ترین کشورها.[2]

با ورود جمعیت‌های آسه‌آن به میانسالی، نقص‌های سیستمیک مزمن غالب می‌شوند. بیماری ایسکمیک قلب و سکته مغزی به عنوان علل عمده مرگ‌ومیر ظاهر می‌شوند که بازتابی از روندهای مشاهده‌شده در آفریقا است. با این حال، عوامل خطر زمینه‌ای یک شکاف جنسیتی متمایز را نشان می‌دهند. مصرف دخانیات به عنوان عامل خطر غالب در بیشتر دوران بزرگسالی برای مردان در آسیای جنوب شرقی عمل می‌کند، در حالی که فشار خون بالا به عنوان عامل خطر اولیه در میان زنان بزرگسال شیوع دارد.[2]

بار شرایط مزمن غیرکشنده نیز در حال تغییر چشم‌انداز مراقبت‌های بهداشتی آسه‌آن است. یک تحلیل سیستماتیک جداگانه که در MDPI منتشر شد، به طور خاص بر اختلالات اسکلتی‌عضلانی در ۱۱ کشور عضو آسه‌آن بین سال‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۲۳ متمرکز بود. این شرایط، اگرچه به ندرت کشنده هستند، اما هزینه‌های اقتصادی عظیمی را از طریق کاهش بهره‌وری و ناتوانی طولانی‌مدت ایجاد می‌کنند و فشار بر سیستم‌های بهداشتی را که از قبل برای مدیریت موج فزاینده بیماری‌های قلبی‌عروقی و متابولیک در تقلا هستند، تشدید می‌کنند.[5]

داده‌های هر دو قاره به یک مسیر مشترک جهانی اشاره دارند. نویسندگان مطالعه آسه‌آن خاطرنشان کردند: «اگرچه علل اصلی مرگ‌ومیر در سراسر کشورها همگرا شده‌اند، اما پیامدهای این علل همچنان واگرا باقی مانده‌اند که بازتاب‌دهنده نابرابری‌های مداوم در سراسر منطقه است. این الگوها یک فرصت استراتژیک برای اقدام چندجانبه جهت بسیج منابع جمعی و دستیابی به برابری بهداشتی منطقه‌ای ارائه می‌دهند.» تحلیل‌های GBD 2023 با کمّی‌سازی دقیق چگونگی و زمان مرگ جمعیت‌ها، پایه تجربی لازم برای تغییر سیستم‌های بهداشتی از درمان عفونت‌های حاد به مدیریت خطرات مزمن مادام‌العمر را فراهم می‌کنند.[2]