آیین مهرگان؛ تاریخچه، نمادها و فلسفه کهن‌ترین جشن پاییزی ایرانیان

در شانزدهمین روز از ماه مهر، زمانی که خورشید از نقطه اعتدال پاییزی عبور می‌کند و گرمای تابستان جای خود را به خنکای پاییز می‌سپارد، یکی از کهن‌ترین آیین‌های فلات ایران آغاز می‌شود. این زمان، نقطه عطفی در چرخه طبیعت است که نیاکان ما آن را با برپایی جشنی باشکوه گرامی می‌داشتند.[1]

جشن مهرگان که پس از نوروز دومین رویداد بزرگ تقویم ایرانی به شمار می‌رود، در سال ۲۰۲۴ میلادی (۱۴۰۳ خورشیدی) در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت جهانی رسید. این ثبت بین‌المللی، نشان‌دهنده اهمیت زنده نگه داشتن آیینی است که هزاران سال در تار و پود فرهنگ این سرزمین تنیده شده است.[2]

ابوریحان بیرونی، دانشمند نامدار ایرانی در قرن یازدهم میلادی، در کتاب «آثار الباقیه» درباره این روز می‌نویسد: «مهرگان روزی است که فریدون بر ضحاک پیروز شد و مردم شادی کردند و لباس نو پوشیدند.» این نقل قول نشان می‌دهد که مهرگان تنها یک تغییر فصل ساده نبوده است.[1]

در واقع، این جشن باستانی ترکیبی از شکرگزاری برای برداشت محصول، احترام به طبیعت و یادآوری پیروزی دادگری بر ستمگری است. امروزه نیز جوامع زرتشتی و بسیاری از علاقه‌مندان به فرهنگ ایرانی، این روز را با گستردن سفره‌های رنگین و پوشیدن لباس‌های ارغوانی جشن می‌گیرند.[1][2]

اسطوره کاوه و فریدون؛ پیروزی نور بر تاریکی

بر اساس روایت‌های حماسی شاهنامه فردوسی، ریشه اسطوره‌ای مهرگان به یکی از مهم‌ترین قیام‌های تاریخ افسانه‌ای ایران بازمی‌گردد. در این روز، کاوه آهنگر با برافراشتن درفش کاویانی، مردم را علیه ستم‌های هزارساله ضحاک ماردوش متحد کرد و به یاری فریدون شتافت.[1]

فریدون، پهلوان جوان و دادگر، در شانزدهمین روز از ماه مهر توانست ضحاک را شکست داده و او را در کوه دماوند به بند بکشد. این پیروزی بزرگ، نمادی از غلبه نهایی نور بر تاریکی و پایان یافتن دوران طولانی ظلم و بیداد در ایران‌زمین محسوب می‌شود.[1]

سیمونه کریستوفورتی، پژوهشگر و نویسنده در دانشنامه ایرانیکا، در مقاله خود پیرامون مهرگان تاکید می‌کند که این جشن در دوران باستان پیوند عمیقی با مفهوم «پیروزی خیر بر شر» داشته است. به گفته او، این روایت حماسی به مردم یادآوری می‌کرد که عدالت همواره بر ستم چیره خواهد شد.[1]

به همین دلیل، در دوران ساسانیان پادشاهان در روز مهرگان تاجی به شکل خورشید بر سر می‌گذاشتند و این روز را به عنوان نمادی از بازگشت نظم و قانون به جامعه جشن می‌گرفتند. این سنت، پیام‌آور صلح و دادگری برای تمام رعایا و سرزمین‌های تحت فرمانروایی بود.[1][3]

فلسفه ایزد مهر و جایگاه آن در اوستا

واژه «مهر» در زبان اوستایی به معنای پیمان، دوستی و محبت است و ایزد مهر (میترا) یکی از قدرتمندترین و محبوب‌ترین ایزدان در باورهای هند و ایرانی به شمار می‌رود. او نگهبان عهد و پیمان، ناظر بر اعمال انسان‌ها و نماد روشنایی خورشید است.[1]

در بخش «مهر یشت» از کتاب اوستا که یکی از طولانی‌ترین و کهن‌ترین سرودهای این کتاب مقدس است، ایزد مهر به عنوان کسی توصیف می‌شود که هزار چشم و ده هزار گوش دارد. این استعاره نشان‌دهنده هوشیاری کامل او در برابر دروغ‌گویان و پیمان‌شکنان است.[1]

ریچارد پین، مورخ و استاد دانشگاه، در کتاب خود با عنوان «وضعیت آمیختگی» (۲۰۱۵) می‌نویسد: «میترا در فرهنگ سیاسی ایران باستان، ضامن ثبات و اعتماد متقابل میان حاکمان و مردم بود.» این ایزد نه تنها در ایران، بلکه بعدها در امپراتوری روم نیز تحت عنوان آیین میترائیسم پرستش می‌شد.[3]

بنابراین، جشن مهرگان در هسته مرکزی خود، دعوتی است به رعایت اخلاق، وفای به عهد و گسترش دوستی در میان انسان‌ها. شرکت‌کنندگان در این آیین باستانی، با نیایش و ستایش ایزد مهر، متعهد می‌شدند که در سال پیش رو، راستی و درستی را در زندگی خود جاری سازند.[1][3]

سفره مهرگانی و نمادهای طبیعت

یکی از زیباترین بخش‌های آیین مهرگان، گستردن سفره‌ای پر از نمادهای طبیعی و رنگارنگ است که هر کدام معنای خاصی را به دوش می‌کشند. بر خلاف سفره هفت‌سین که با رنگ‌های روشن و بهاری آراسته می‌شود، سفره مهرگان با پارچه‌ای به رنگ ارغوانی یا بنفش تزیین می‌گردد.[1][4]

رنگ ارغوانی در فرهنگ باستان نمادی از شکوه، خورشید و ایزد مهر بوده است. بر روی این سفره، میوه‌های سرخ و پاییزی مانند انار، سیب، انگور و سنجد قرار می‌گیرد که همگی نشان‌دهنده برکت، فراوانی و ثمره تلاش کشاورزان در طول فصل تابستان هستند.[1]

علاوه بر میوه‌ها، قرار دادن یک ترازوی کوچک در میان سفره مهرگان بسیار مرسوم است. این ترازو نمادی از دادگری، اعتدال پاییزی (برابری شب و روز) و همچنین سنجش اعمال انسان‌ها توسط ایزد مهر است که اهمیت عدالت را در این جشن یادآوری می‌کند.[1][4]

از دیگر ارکان مهم این سفره می‌توان به گلاب، آینه، سرمه‌دان و شاخه‌های گیاه خوشبوی مرزنجوش اشاره کرد. در هنگام برگزاری مراسم، اعضای خانواده مقداری از برگ‌های خشک مرزنجوش را به همراه نقل و شیرینی بر سر یکدیگر می‌ریزند و برای هم آرزوی شادکامی و سلامتی می‌کنند.[1]

مهرگان در گذر تاریخ؛ از هخامنشیان تا امروز

تاریخچه برگزاری مهرگان به دوران پیش از هخامنشیان بازمی‌گردد، اما در زمان امپراتوری هخامنشی (۵۵۰ تا ۳۳۰ پیش از میلاد)، این رویداد به یک جشن بزرگ حکومتی تبدیل شد. در این روز، نمایندگان ملل مختلف هدایا و مالیات‌های سالانه خود را به دربار پادشاه در تخت جمشید تقدیم می‌کردند.[1]

مورخان یونانی مانند کتزیاس گزارش داده‌اند که پادشاهان هخامنشی تنها در روز جشن مهرگان اجازه داشتند لباس‌های ارغوانی بپوشند، برقصند و در مراسمی عمومی با مردم عادی به شادی بپردازند. این موضوع نشان‌دهنده جایگاه بی‌نظیر این جشن در تقویم سیاسی و اجتماعی آن دوران است.[1]

با گذشت زمان و تغییرات تقویمی، زمان برگزاری مهرگان نیز دستخوش تحولاتی شد. در گاه‌شمار باستانی که همه ماه‌ها ۳۰ روزه بودند، این جشن دقیقا در شانزدهم مهر برگزار می‌شد. اما با ورود تقویم خورشیدی امروزی و ۳۱ روزه شدن شش ماه نخست سال، زرتشتیان ایران اکنون مهرگان را در دهم مهرماه جشن می‌گیرند.[1][4]

امروزه جوامع ایرانی در سراسر جهان، از تاجیکستان گرفته تا انجمن‌های فرهنگی در اروپا و آمریکا، این روز را با موسیقی سنتی، شاهنامه‌خوانی و گردهمایی‌های خانوادگی زنده نگه می‌دارند. این تداوم تاریخی ثابت می‌کند که پیام مهرگان فراتر از مرزهای جغرافیایی و زمانی است.[2][4]

پیوند کشاورزی و شکرگزاری پاییزی

در کنار مفاهیم اسطوره‌ای و دینی، مهرگان در ذات خود یک جشن بزرگ کشاورزی و دهقانی است. در فلات ایران که اقتصاد آن همواره بر پایه کشاورزی استوار بوده، پایان تابستان به معنای پایان فصل سخت درو و جمع‌آوری غلات و محصولات باغی است.[1]

کشاورزان پس از ماه‌ها تلاش بی‌وقفه زیر آفتاب سوزان، در اواسط مهرماه به فراغت می‌رسیدند و انبارهای خود را پر از آذوقه زمستانی می‌دیدند. مهرگان فرصتی بود تا آن‌ها برای این فراوانی و برکت، به درگاه خداوند شکرگزاری کنند و دسترنج خود را با نیازمندان به اشتراک بگذارند.[1][4]

در بسیاری از روستاهای ایران، سنت توزیع غذای رایگان و قربانی کردن گوسفند در روز مهرگان رواج داشته است. گوشت قربانی به همراه نان‌های محلی پخته شده از گندم تازه، میان همسایگان و افراد تهی‌دست تقسیم می‌شد تا همه اعضای جامعه در شادی این روز سهیم باشند.[1]

این روحیه همبستگی و تعاون، هسته اصلی فلسفه مهرگان را تشکیل می‌دهد. جشنی که به ما می‌آموزد در کنار احترام به طبیعت و پاسداشت عدالت، مهربانی و بخشش را در روابط انسانی خود جاری کنیم و با قلبی روشن به استقبال فصل سرد سال برویم.[4]