ریشه‌های چشم‌زخم؛ دارایی‌های آسیب‌پذیر و شکاف طبقاتی چگونه این باور را پدید آوردند؟

سال ۲۰۱۵ بود که بوریس گرشمن، اقتصاددان، به بررسی و ترسیم باورهای عامیانه در ۱۸۶ جامعه سنتی دست زد و به یک ناهماهنگی آماری چشمگیر برخورد؛ باور به «چشم‌زخم» یا همان نظریه آسیب‌دیدن از نگاه حسودانه، به‌هیچ‌وجه تصادفی در میان فرهنگ‌ها پراکنده نشده بود.[1]

بلکه با دقتی ریاضی، درست در یک گونه خاص از ساختار اقتصادی پدیدار شده بود. شکارچی-گردآورنده‌ها تقریباً هرگز نگران نگاه‌های شور دیگران نبودند و شهروندان دولت‌های صنعتی و مدرن هم اعتنایی به آن نداشتند.[1]

این خرافه سرسخت عملاً تنها در جوامع زراعی-دامداری رونق داشت؛ همان‌جا که ثروت آدم‌ها به دام‌ها و مازاد محصولات کشاورزی وابسته بود. در چنین زیست‌بوم‌هایی، ورشکستگی یا بدبیاری ناگهانی همسایه، یک واقعیت هراس‌انگیز و روزمره محسوب می‌شد.[1]

واقعیت این است که گله گاو، برخلاف قطعه زمین کشاورزی، دارایی بسیار شکننده‌ای است؛ شبانه دزدیده می‌شود، با یک بیماری بومی از پا درمی‌آید یا حتی با ریختن زهر در آبشخور تلف خواهد شد.

اقتصاد حسادت

وقتی دارایی فرد هم جلوی چشم همگان باشد و هم به تلنگری از دست برود، حسادت دیگر یک حس باطنی نیست، بلکه تهدیدی اقتصادی و ملموس است. اگر کشاورزی گله چشم‌نوازش را به رخ بکشد، همسایه تنگ‌نظر برای زمین زدن او نیازی به قشون‌کشی ندارد؛ یک خرابکاری کوچک کار را تمام می‌کند.[1]

اینجاست که باور به چشم‌زخم مثل سپری فرهنگی وارد میدان می‌شود. جوامع با نسبت دادن بدبیاری‌های ناگهانی به نگاه حسودان، بازدارنده‌ای روانی در برابر تبرج و فخرفروشی ساختند.[1][2]

گرشمن در پژوهش سال ۲۰۱۵ خود در «ژورنال رفتار و سازمان اقتصادی» نوشت: «این باور مثل یک راهکار سرانگشتی عمل می‌کند تا از رفتارهای حسادت‌برانگیز پرهیز شود.» این نگرش ثروتمندان را مجبور می‌کرد موفقیت‌شان را پنهان کنند یا بخشی از آن را به دیگران ببخشند.[1]

در اقلیم‌هایی که هراس از چشم‌زخم زنده است، مردم پیوسته بخت و اقبال بلندشان را کوچک جلوه می‌دهند؛ مادری روی صورت نوزاد تپلی‌اش خاکستر می‌مالد یا کشاورزی با داشتن پربارترین محصول، مدام از خشکسالی و بی‌آبی گله می‌کند.

این فروتنی نمایشی کارکرد اقتصادی حیاتی داشت؛ چرا که شکاف طبقاتی آشکار را کمرنگ نشان می‌داد، کینه فرودستان را فرو می‌نشاند و خطر تخریب یا دزدی را پایین می‌آورد.[1][2]

نابرابری؛ بستر پرورش خرافه

داده‌ها نشان می‌دهند که رویش این خرافه دستورالعمل مشخصی دارد: جامعه باید آن‌قدر ثروتمند باشد که نابرابری درونش پدید آید، اما همزمان فاقد نهادهای حقوقی و رسمی برای پاسداری از مالکیت خصوصی باشد.[1]

بررسی ۱۸۶ جامعه پیشاصنعتی آشکار کرد که باور به چشم‌زخم ارتباط مستقیمی با سطوح بالای شکاف طبقاتی دارد. در جوامعی که همه به یک اندازه تهیدست بودند، این چشم اساساً کور بود و دلیلی برای شور بودن نداشت.[1]

جرج فاستر، انسان‌شناس نام‌آشنا، این نوع نگاه به جهان را «تصور خیر محدود» نامید. در جوامع سنتی روستایی، ثروت همچون کیکی با اندازه معین دیده می‌شود؛ اگر تکه بزرگ‌تری نصیب کسی شود، قطعاً سهم دیگری بریده شده است.

با این منطق اقتصادی بازی با حاصل‌جمع صفر، رونق ناگهانی مال همسایه ذاتاً مشکوک است. در نتیجه چشم‌زخم به ابزاری اجتماعی برای خط‌ونشان کشیدن تبدیل شد و نگاه جمعی اهالی را به نیرویی نظارتی و بازدارنده بدل کرد.[2]

هراس از متهم شدن به داشتن «چشم شور» دست‌کمی از ترس چشم‌خوردن نداشت. آدم‌ها برای رفع سوءظن ناگزیر بودند مدام حسن‌نیت خود را ثابت کنند؛ راهی که اغلب از مسیر صدقات اجباری، سور دادن یا طعام دادن به اهالی می‌گذشت.[1]

عامل شکنندگی دام‌ها

در این میان، ماهیت دارایی به اندازه توزیع آن اهمیت داشت. ردپای این خرافه در جوامعی که ثروت در املاک غیرمنقول و ماندگار مثل زمین‌های پهناور خلاصه می‌شد، به چشم نمی‌خورد.[1]

نمی‌شود زمین پهناور همسایه را شبانه مخفیانه سوزاند، اما کشتن گاو شیرده او چندان دشوار نیست. دام‌ها نمادی از ارزش بالا، در دید بودن و همزمان آسیب‌پذیری حداکثری به شمار می‌روند.[1][2]

همین متغیر راز جاخوش کردن باورهای چشم‌زخم در فرهنگ‌های دامدار، از حوزه مدیترانه گرفته تا شاخ آفریقا را روشن می‌کند؛ چرا که بنیان معیشت آن‌ها با غضب یک رقیب حسود بر باد می‌رفت.

برای مراقبت از این ثروت لرزان، فرهنگ‌ها شبکه‌ای از طلسم‌ها و چشم‌نظرها آفریدند؛ مهره‌های آبی‌رنگ در خاورمیانه یا نشان دست خمسه، در واقع حکم بیمه‌نامه‌های دوران کهن را داشتند.

این طلسم‌ها علامتی به بقیه اهل محل بود که مالک از گزند حسادت باخبر است و آگاهانه در پی دفع آن برآمده است؛ گویی نوعی اعتراف عمومی به پیمان اجتماعی نانوشته به حساب می‌آمد.[2]

مالیاتی بر خودنمایی

چشم‌زخم شبیه مالیاتی غیررسمی بر خودنمایی و فخرفروشی عمل می‌کرد. هر جا قانون رسمی پای لنگی داشت، این ترفند سنتی ضامن انسجام اجتماعی می‌شد.[1]

ترساندن افراد از خطرات رخ‌نمایی دارایی‌ها، اغنیا را وامی‌داشت مازاد اموال را بازتوزیع کنند. یک دهقان توانگر جشن بزرگی راه می‌انداخت تا دل همسایه‌ها را به دست آورد و در عمل آرامش خود را بخرد.[1]

این دست‌ودلبازی اجباری مانع از سرریز شدن دیگ خشم و نابرابری می‌شد. از قضا این باور خرافی، در باطن خروجی اقتصادی کاملاً عقلانی به همراه داشت: پایداری و ثبات جامعه.[1][2]

با صنعتی شدن جوامع و پی‌ریزی ساختارهای قانونی برای دفاع از مالکیت، کارکرد اقتصادی چشم‌زخم نیز رنگ باخت؛ پلیس و شرکت‌های بیمه جای مهره‌های فیروزه‌ای و شکسته‌نفسی‌های ساختگی را گرفتند.[1]

با این حال، طنین این فرهنگ هنوز شنیده می‌شود. رسم تخته زدن پس از تعریف از موفقیت‌ها، حتی در کلان‌شهرهای امروزی، یادگاری دور از ترس ریشه‌دار دامداران کهن در برابر نگاه خیره همسایگان است.[2]