گزارش سازمان جهانی هواشناسی: غلظت گازهای گلخانه‌ای در سال ۲۰۲۵ به اوج تاریخی رسید

غلظت‌های جهانی دی‌اکسید کربن، متان و دی‌اکسید نیتروژن در سال ۲۰۲۵ به اوج بی‌سابقه‌ای رسید و سیاره زمین را در دهه‌ها روند مداوم گرمایش محبوس ساخت. سازمان جهانی هواشناسی تأیید کرد که هر سه گاز اصلی گرمایش‌بخش زمین، عمدتاً بر اثر سوزاندن سوخت‌های فسیلی، از بالاترین رکوردهای پیشین فراتر رفته‌اند.[1][2]

میانگین جهانی غلظت دی‌اکسید کربن در سطح زمین طی سال گذشته به ۴۲۶.۸ بخش در میلیون (ppm) رسید. این رقم معادل ۱۵۳ درصد خط پایه پیش از دوران صنعتی در سال ۱۷۵۰ است و مقیاس عظیم گازهای ناشی از فعالیت‌های انسانی انباشته‌شده در جو زمین را آشکار می‌کند.[1][4]

زمانی که سازمان جهانی هواشناسی ۲۲ سال پیش نخستین ارزیابی خود را منتشر کرد، غلظت دی‌اکسید کربن ۳۷۷.۱ بخش در میلیون بود. جهش آن به ۴۲۶.۸ بخش در میلیون، سرعت فزاینده انتشار این آلاینده‌ها را در نتیجه فرآیندهای صنعتی، تولید سیمان و تغییرات کاربری اراضی نشان می‌دهد.[2]

کو بارت، معاون دبیرکل سازمان جهانی هواشناسی در این باره گفت: «سالی دیگر و رکوردی تازه. گازهای گلخانه‌ای مقادیر بی‌سابقه‌ای از گرما را در جو به دام می‌اندازند و این امر انرژی لازم را برای شکل‌گیری رویدادهای آب‌وهوایی بسیار شدید و خطرات مرتبط با آن برای اقتصادها و جوامع پدید می‌آورد.»[1][5]

بارت تأکید کرد که ۱۱ سال گذشته گرم‌ترین دوران ثبت‌شده در تاریخ بوده‌اند؛ روندی که هیچ نشانه‌ای از بازگشت در آن دیده نمی‌شود. از آنجا که دی‌اکسید کربن ماندگاری بسیار طولانی در اتمسفر دارد، سطوح فعلی انتشار، وضعیت اقلیم جهانی را برای قرن‌ها بعد تعیین خواهد کرد.[1][3]

جهش غلظت دی‌اکسید کربن

نرخ رشد غلظت دی‌اکسید کربن از دهه ۱۹۶۰ تاکنون سه‌برابر شده است؛ این شاخص از میانگین سالانه ۰.۸ بخش در میلیون به ۲.۴ بخش در میلیون در دهه منتهی به ۲۰۲۰ جهش یافت.[1][5]

از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵، میانگین غلظت جهانی دی‌اکسید کربن ۲.۸ بخش در میلیون رشد کرد. هرچند این رقم بالاتر از میانگین ده‌ساله اخیر است، اما در مقایسه با خیز استثنایی ثبت‌شده میان سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ جهش اندک کم‌رمق‌تری به شمار می‌رود.[1][4]

اوکسانا تاراسووا، پژوهشگر ارشد علمی سازمان جهانی هواشناسی، توضیح داد: «نرخ رشد معتدل‌تر از سال ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۵ نشان‌دهنده احیای چاهک‌های کربنی خشکی و کاهش انتشار ناشی از آتش‌سوزی‌های جنگلی در سال ۲۰۲۵ پس از رویداد شدید ال‌نینو در بازه ۲۰۲۳/۲۰۲۴ است.»[1][5]

تاراسووا خاطرنشان کرد که افزایش سالانه ۲.۸ بخش در میلیون همچنان میزان چشمگیری از کربن اضافه حاصل از سوختن هیدروکربن‌های فسیلی است. او هشدار داد که با شکل‌گیری یک ال‌نینوی تازه و تضعیف مجدد چاهک‌های کربنی زمین، غلظت‌ها احتمالاً در سال ۲۰۲۶ بیشتر اوج خواهد گرفت.[1][4]

نزدیک به نیمی از کل دی‌اکسید کربن منتشرشده در هر سال در جو باقی می‌ماند. باقیمانده آن جذب اکوسیستم‌های خشکی و اقیانوس‌های زمین می‌شود، هرچند کارایی این مخازن طبیعی جذب کربن به دلیل دمای رو به افزایش سیاره و خشک‌سالی‌های پی‌درپی با مخاطرات جدی روبروست.[1][2]

شبکه پایش جهانی جو با اتکا به مشاهدات ۱۷۹ ایستگاه در سراسر جهان این تغییرات سازوکاری را ردیابی می‌کند. داده‌ها نشان می‌دهند که رویدادهای شدید اقلیمی، مانند آتش‌سوزی‌های فراگیر جنگل‌ها، موقتاً توان زیست‌کره را برای جذب کربن دچار اخلال می‌کنند و در نتیجه گاز بیشتری در جو باقی می‌ماند.[1][4]

متان و دی‌اکسید نیتروژن

متان، که مسبب حدود ۱۶ درصد از اثر گرمایشی گازهای گلخانه‌ای بادوام است، در سال ۲۰۲۵ به میانگین غلظت جهانی ۱۹۴۸ بخش در میلیارد (ppb) رسید. این رقم معادل ۲۶۷ درصد خط پایه سال ۱۷۵۰ است.[1][2]

تقریباً ۶۵ درصد از انتشار گاز متان ناشی از فعالیت‌های انسانی همچون دامپروری، کشت برنج، استخراج سوخت‌های فسیلی، محل‌های دفن زباله و سوزاندن زیست‌توده است. ۳۵ درصد باقیمانده از منابع طبیعی نظیر تالاب‌ها منشأ می‌گیرد که خود آن‌ها نیز شدیداً به نوسانات اقلیمی حساس هستند.[1][5]

متان علیرغم ماندگاری کوتاه‌تر در جو نسبت به دی‌اکسید کربن، در یک بازه بیست‌ساله ۸۴ برابر توانمندتر در به دام انداختن حرارت عمل می‌کند. همین پتانسیل گرمایش شدید کوتاه‌مدت، متان را به هدفی اساسی برای اقدامات فوری کاهش انتشار تبدیل کرده است.[2]

دی‌اکسید نیتروژن، سومین گاز گلخانه‌ای مهم با ماندگاری طولانی، در سال ۲۰۲۵ به غلظت ۳۳۹.۱ بخش در میلیارد رسید. این آمار ۱۲۶ درصد فراتر از سطوح پیش از دوران صنعتی است و سیر صعودی پایدار خود را همچنان ادامه می‌دهد.[1][5]

انتشار دی‌اکسید نیتروژن در درجه اول از فعالیت‌های انسانی، به‌ویژه گسترش و فشرده‌سازی کشاورزی سرچشمه می‌گیرد. مصرف گسترده کودهای شیمیایی ازته و مدیریت فضولات دامی بزرگ‌ترین عوامل انباشت این گاز در جو محسوب می‌شوند.[1][2]

واداشت تابشی و پیامدهای گذار انرژی

شاخص سالانه گازهای گلخانه‌ای اداره ملی اقیانوسی و جوی ایالات متحده (NOAA) نشان می‌دهد که واداشت تابشی — یعنی اثر مستقیم گرمایش بر اقلیم — بین سال‌های ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۵ معادل ۵۶ درصد افزایش یافته است. حدود ۸۱ درصد از این رشد فزاینده ناشی از دی‌اکسید کربن بوده است.[1][4]

سوزاندن زغال‌سنگ، گاز طبیعی و نفت برای تولید برق و گرما همچنان اصلی‌ترین سرچشمه منفرد این آلاینده‌ها باقی مانده است. با رشد خروجی اقتصادی کشورها، مصرف جهانی سوخت‌های فسیلی در ۵۰ سال گذشته بیش از دو برابر شده است.[2]

آژانس بین‌المللی انرژی از کشورها خواسته است تا هرگونه پروژه جدید در حوزه میادین نفتی و گازی را به‌طور کامل متوقف کنند. تحلیلگران انرژی استدلال می‌کنند که متوقف ساختن استخراج سوخت‌های فسیلی تنها مسیر ریاضی و شدنی برای حفظ سناریوی انتشار صفر خالص و مهار گرمایش در حد ۱.۵ درجه سانتی‌گراد است.[2]

سازمان جهانی هواشناسی افزون بر این، نگرانی‌ها پیرامون دو گاز ردیاب مرتبط با گذار انرژی، یعنی هیدروژن مولکولی و هگزا فلوراید گوگرد را برجسته ساخت. هگزا فلوراید گوگرد عمدتاً به‌عنوان خاموش‌کننده جرقه در شبکه‌های توزیع برق به کار می‌رود.[1]

هگزا فلوراید گوگرد دارای طول عمر جوی بیش از ۱۰۰۰ سال است و پتانسیل گرمایش جهانی آن تقریباً ۲۴,۳۰۰ برابر قوی‌تر از دی‌اکسید کربن برآورد می‌شود. غلظت این گاز در سال ۲۰۲۵ همگام با برقی‌سازی سریع در سطح جهان رکوردی تاریخی بر جای گذاشت.[1][4]

غلظت هیدروژن مولکولی نیز میان سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ حدود ۵.۳ درصد افزایش یافته است. هرچند هیدروژن خود مستقیماً گاز گلخانه‌ای نیست، نشت آن از تأسیسات تولید، خطوط لوله و پیل‌های سوختی بر شیمی اتمسفر اثر می‌گذارد و گرمایش غیرمستقیم پرقدرتی به دنبال دارد.[1]

هیدروژن به‌گونه‌ای فزاینده به عنوان بستر ذخیره‌سازی انرژی برای بخش‌های صنعتی دشوار از نظر کربن‌زدایی نظیر فولادسازی و کشتی‌رانی به کار گرفته می‌شود. با این حال، پژوهشگران هشدار می‌دهند نشت هیدروژن و ماندگاری هگزا فلوراید گوگرد تهدیدهایی هستند که دستاوردهای اقلیمی گذار به انرژی‌های پاک را به چالش می‌کشند.[1][4]

سازمان جهانی هواشناسی سالانه بولتن گازهای گلخانه‌ای را منتشر می‌کند تا شواهد معتبر علمی را در اختیار مذاکره‌کنندگان کنفرانس‌های اقلیمی سازمان ملل بگذارد. نشست آتی کاپ ۳۱ در آنتالیای ترکیه تلاش خواهد کرد تا این اندازه‌گیری‌های جوی را به تعهدات و سیاست‌های عملیاتی مشخص مبدل کند.[1][5]