رفتن به محتوای اصلی
حاکمیت ملیجرف‌الصخر· 7 دقیقه مطالعه· در دیدگاه

چرا ورود ارتش عراق به جرف‌الصخر یک پیروزی برای دولت‌سازی است، نه فقط یک جابه‌جایی نظامی

استقرار نیروهای امنیتی عراق در پایگاه اصلی کتائب حزب‌الله، نشان‌دهنده توانایی بغداد در بازپس‌گیری حاکمیت ملی از طریق اهرم‌های سیاسی است. این رویداد ثابت می‌کند که دولت می‌تواند بدون جنگ داخلی، به انحصار ۱۲ ساله شبه‌نظامیان پایان دهد.

به قلم بابک ناصری

این خبر را به اشتراک بگذارید

گوش‌ دهید

سرنوشت جرف‌الصخر در لحظه‌ای که تانک‌های ارتش عراق وارد این منطقه شدند، رقم نخورد. نتیجه واقعی این رویارویی در اتاق‌های مذاکره و با فشارهای سیاسی تعیین شد، جایی که دولت عراق توانست بدون شلیک حتی یک گلوله، به انحصار ۱۲ ساله کتائب حزب‌الله پایان دهد.[1][3]

علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، با استفاده از اهرم‌های سیاسی و دیپلماتیک، یک بحران امنیتی بالقوه را به یک پیروزی برای نهاد دولت تبدیل کرد. ورود نیروهای مشترک به این منطقه استراتژیک در جنوب بغداد، تنها یک جابه‌جایی نظامی ساده نیست، بلکه نمادی از بازپس‌گیری حاکمیت ملی است.[4]

برای درک بزرگی این دستاورد، باید به تاریخچه تاریک این منطقه نگاه کرد. جرف‌الصخر از سال ۲۰۱۴ و پس از آزادسازی از چنگال داعش، به یک منطقه نظامی بسته و تحت کنترل انحصاری کتائب حزب‌الله تبدیل شده بود. در تمام این سال‌ها، نهادهای رسمی دولت حق ورود به این اراضی را نداشتند.[1][3]

بحران اخیر زمانی آغاز شد که گزارش‌های اطلاعاتی از قاچاق گسترده نفت در این منطقه پرده برداشتند. دولت عراق با استناد به این تخلفات اقتصادی، اولتیماتومی قاطع برای خروج نیروهای کتائب حزب‌الله صادر کرد. این بهانه قانونی، پوششی بی‌نقص برای اجرای یک عملیات پیچیده حاکمیتی فراهم آورد.[1][6]

معماری جدید امنیتی و مهار شبه‌نظامیان

پاسخ دولت به این بحران، ایجاد یک ساختار فرماندهی یکپارچه به نام «المقر المسيطر» بود. این قرارگاه جدید که تحت فرماندهی پلیس فدرال عراق عمل می‌کند، تمامی نیروهای حاضر در منطقه را زیر یک چتر واحد گرد آورده است. این معماری امنیتی جدید، استقلال عمل گروه‌های شبه‌نظامی را به شدت محدود می‌کند.[2][5]

بر اساس توافق به دست آمده، تیپ‌های ۴۵، ۴۶ و ۴۷ حشد شعبی که وابستگی مستقیمی به کتائب حزب‌الله داشتند، جای خود را به تیپ‌های ۷۲ و ۷۹ می‌دهند. این تغییر آرایش، نشان‌دهنده یک پاکسازی نرم اما مؤثر در ساختار نیروهای مستقر در منطقه است.[5]

موقعیت استراتژیک جرف‌الصخر به عنوان حلقه وصل میان بغداد، الانبار و کربلا.

یکی از مهم‌ترین جنبه‌های این تغییرات، استقرار پلیس انرژی برای حفاظت از خطوط لوله نفت است. این نیروها اکنون مسئولیت تأمین امنیت حدود ۱۰۰ کیلومتر از زیرساخت‌های انرژی منطقه را بر عهده دارند. قطع دسترسی گروه‌های مسلح به منابع مالی غیرقانونی، گامی حیاتی در جهت خشکاندن ریشه‌های قدرت مستقل آن‌ها به شمار می‌رود.[2][4]

با این حال، منتقدان و بدبینان استدلال می‌کنند که این تغییرات تنها یک نمایش ظاهری است. ابوطالب السعیدی، از فرماندهان کتائب حزب‌الله، با رد هرگونه عقب‌نشینی تأکید کرد که این گروه منطقه را ترک نخواهد کرد. این اظهارات دستمایه اصلی انتقاداتی است که کنترل دولت را یک توهم می‌دانند.[3]

فراتر از یک تغییر چهره ساده

اما شواهد میدانی، روایت منتقدان را به چالش می‌کشد. افتتاح جاده‌های مسدود شده، از جمله مسیر استراتژیک پل الفاضلیه به سمت کربلا، یک تغییر ملموس و غیرقابل انکار است. بازگشت جریان عادی تردد غیرنظامیان در منطقه‌ای که برای بیش از یک دهه ممنوعه بود، نمی‌تواند صرفاً یک تغییر چهره تبلیغاتی باشد.[5][6]

علاوه بر این، حضور مستقیم رئیس ستاد ارتش عراق در منطقه برای نظارت بر روند انتقال قدرت، پیام روشنی به همراه دارد. این حضور نمادین و عملی، نشان می‌دهد که عالی‌ترین سطوح نظامی کشور پشتیبان این تغییرات هستند. دولت با این اقدام، اراده سیاسی خود را به رخ تمامی بازیگران کشیده است.[2]

نقش میانجی‌گری‌های منطقه‌ای، به ویژه حضور اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، در این روند غیرقابل انکار است. اما هنر دولت الزیدی در این بود که از این میانجی‌گری برای تثبیت قدرت خود استفاده کرد. بغداد توانست متحدان منطقه‌ای شبه‌نظامیان را متقاعد کند که حفظ ثبات عراق، نیازمند تمکین به نهادهای قانونی است.[3][4]

مسئله بازگشت ده‌ها هزار آواره جرف‌الصخر، آزمون بعدی و شاید دشوارترین بخش این پروژه باشد. دولت وعده داده است که پس از بررسی‌های امنیتی، زمینه را برای بازگشت ساکنان بومی فراهم خواهد کرد. تحقق این وعده، میخ آخر را بر تابوت انحصار نظامی در این منطقه خواهد کوبید.[1][6]

تصویرسازی: قرارگاه فرماندهی مشترک «المقر المسيطر» برای مدیریت یکپارچه نیروهای امنیتی تأسیس شد.

الگویی برای آینده عراق

آنچه در جرف‌الصخر رخ داد، می‌تواند به عنوان یک الگوی موفق برای برخورد با سایر مناطق تحت کنترل گروه‌های مسلح در عراق مورد استفاده قرار گیرد. دولت نشان داد که نیازی به رویارویی مستقیم و خونین برای خلع سلاح یا محدود کردن این گروه‌ها نیست.[4]

پیام این رویداد برای سایر گروه‌های مسلح خارج از کنترل دولت بسیار روشن است: دوران خودمختاری‌های محلی و ایجاد مناطق امنیتی انحصاری به سر آمده است. دولت مرکزی اکنون ابزارها و اعتماد به نفس لازم برای اعمال حاکمیت بر وجب به وجب خاک عراق را در اختیار دارد.

از سوی دیگر، این موفقیت جایگاه سیاسی علی الزیدی را در آستانه تحولات مهم داخلی تقویت می‌کند. او اکنون می‌تواند خود را به عنوان رهبری معرفی کند که توانسته است یکی از پیچیده‌ترین گره‌های امنیتی کشور را باز کند. این دستاورد، سرمایه اجتماعی قابل توجهی برای پیشبرد سایر برنامه‌های اصلاحی فراهم می‌آورد.[1][4]

البته نباید فراموش کرد که این تنها آغاز یک مسیر طولانی است. تثبیت کامل قدرت دولت در جرف‌الصخر نیازمند نظارت مستمر و جلوگیری از بازگشت تدریجی نفوذ شبه‌نظامیان است. هرگونه سستی در اجرای توافقات به دست آمده، می‌تواند به سرعت دستاوردهای فعلی را به باد دهد.[1]

پیامدهای اقتصادی و منطقه‌ای

از منظر اقتصادی، پایان دادن به قاچاق نفت در این منطقه، پیامدهای مثبتی برای خزانه ملی عراق خواهد داشت. بازگرداندن کنترل زیرساخت‌های انرژی به وزارت نفت و پلیس انرژی، از هدررفت میلیون‌ها دلار ثروت ملی جلوگیری می‌کند. این منابع مالی می‌تواند در جهت بازسازی زیرساخت‌های ویران شده به کار گرفته شود.[2][6]

در سطح منطقه‌ای نیز، این رویداد سیگنال مثبتی به سرمایه‌گذاران و شرکای بین‌المللی عراق ارسال می‌کند. کشوری که قادر است حاکمیت قانون را در حساس‌ترین مناطق خود اعمال کند، شریک قابل اعتمادتری برای پروژه‌های توسعه‌ای خواهد بود. این ثبات امنیتی، پیش‌شرط اساسی برای هرگونه رشد اقتصادی پایدار محسوب می‌شود.[4]

تصویرسازی: پلیس انرژی عراق مسئولیت حفاظت از خطوط لوله نفت منطقه را بر عهده گرفته است.

بدون شک، معماری امنیتی عراق در حال گذار از یک دوران پرآشوب به یک نظم نهادینه شده است. ورود ارتش به جرف‌الصخر، نمادی از این گذار تاریخی است. اگرچه هنوز چالش‌های فراوانی در مسیر انحصار سلاح در دست دولت وجود دارد، اما جهت‌گیری کلی تحولات، امیدبخش و رو به جلو به نظر می‌رسد.

آزمون واقعی در ماه‌های آینده رقم خواهد خورد، زمانی که باید دید آیا نهادهای دولتی می‌توانند بدون اتکا به توافقات شکننده سیاسی، امنیت منطقه را تأمین کنند یا خیر. موفقیت نهایی زمانی اعلام خواهد شد که حضور نیروهای دولتی در آنجا، نه یک استثنای ناشی از توافق، بلکه یک رویه عادی تلقی شود.[1][3]

اهمیت استراتژیک و بازگشت به زندگی

اهمیت استراتژیک جرف‌الصخر تنها به دلیل نزدیکی آن به پایتخت نیست. این منطقه کشاورزی، حلقه وصل حیاتی میان بغداد، استان سنی‌نشین الانبار و شهرهای مذهبی نجف و کربلا است. کنترل بر این شاهراه ارتباطی، به معنای تسلط بر شریان‌های حیاتی مرکز عراق است.[1][3]

آماده‌باش نیروهای سازمان مبارزه با تروریسم در طول این عملیات انتقال قدرت، نشان‌دهنده هوشمندی و احتیاط دولت بود. حضور این نیروهای زبده به عنوان نیروی واکنش سریع، هرگونه فکر ماجراجویی یا مقاومت مسلحانه را از ذهن مخالفان پاک کرد. این ترکیب از دیپلماسی و قدرت سخت، کلید موفقیت این عملیات بود.[4]

برای ساکنان محلی که بیش از یک دهه طعم آوارگی را چشیده‌اند، این تحولات فراتر از تحلیل‌های ژئوپلیتیک است. بازگشایی پل الفاضلیه و صدور مجوز تردد خودروهای شخصی، اولین نشانه‌های بازگشت به زندگی عادی است. طلسم ورود به این منطقه بالاخره شکسته شده است.[5][6]

دولت عراق اکنون باید نشان دهد که می‌تواند خدمات عمومی و زیرساخت‌های مدنی را به موازات امنیت نظامی به این منطقه بازگرداند. استقرار ارتش تنها نیمی از راه است؛ نیمه دیگر، بازسازی شبکه‌های آب، برق و کشاورزی است که در طول سال‌های جنگ و انزوا ویران شده‌اند.[1]

دولت عراق اکنون باید نشان دهد که می‌تواند خدمات عمومی و زیرساخت‌های مدنی را به موازات امنیت نظامی به این منطقه بازگرداند.

پیروزی در جرف‌الصخر ثابت کرد که نهاد دولت در عراق، برخلاف تصور بسیاری از ناظران، ضعیف و منفعل نیست. زمانی که اراده سیاسی با برنامه‌ریزی دقیق نظامی و استفاده هوشمندانه از فشارهای قانونی ترکیب شود، حتی سرسخت‌ترین گروه‌های مسلح نیز چاره‌ای جز تمکین به قانون نخواهند داشت. این درس بزرگی برای آینده سیاسی عراق است.[4]

نکات کلیدی

  1. نیروهای امنیتی عراق پس از ۱۲ سال، کنترل منطقه استراتژیک جرف‌الصخر را از کتائب حزب‌الله پس گرفتند.
  2. یک قرارگاه فرماندهی مشترک تحت هدایت پلیس فدرال برای مدیریت تمامی نیروهای مستقر در منطقه تأسیس شد.
  3. پلیس انرژی مسئولیت حفاظت از خطوط لوله نفت را برای جلوگیری از قاچاق گسترده بر عهده گرفت.
  4. این انتقال قدرت بدون درگیری نظامی و از طریق فشارهای سیاسی و میانجی‌گری‌های منطقه‌ای به دست آمد.

آنچه نمی‌دانیم

  • زمان دقیق و سازوکار نهایی برای بازگشت ده‌ها هزار آواره بومی به خانه‌هایشان در جرف‌الصخر هنوز مشخص نیست.
  • میزان پایبندی واقعی کتائب حزب‌الله به عدم مداخله در امور امنیتی منطقه در درازمدت در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

روند رویداد

  1. اکتبر ۲۰۱۴

    آزادسازی جرف‌الصخر از کنترل داعش و آغاز تسلط انحصاری کتائب حزب‌الله بر این منطقه.

  2. ۹ نوامبر ۲۰۲۶

    انتشار گزارش اطلاعاتی مبنی بر قاچاق گسترده نفت از خطوط لوله منطقه توسط گروه‌های مسلح.

  3. ۱۸ نوامبر ۲۰۲۶

    صدور اولتیماتوم نخست‌وزیر عراق برای خروج شبه‌نظامیان و استقرار نیروهای دولتی.

  4. ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶

    ورود رسمی ارتش و پلیس فدرال به منطقه و افتتاح قرارگاه فرماندهی مشترک.

حامیان اقتدار دولت 45%ناظران مستقل و فعالان مدنی 30%هسته‌های مقاومت مسلحانه 25%
حامیان اقتدار دولت
این گروه عملیات اخیر را گامی حیاتی برای بازپس‌گیری حاکمیت ملی و پایان دادن به خودمختاری شبه‌نظامیان می‌دانند.
ناظران مستقل و فعالان مدنی
با نگاهی محتاطانه، موفقیت این طرح را منوط به بازگشت واقعی آوارگان و قطع کامل دسترسی شبه‌نظامیان به منابع اقتصادی می‌دانند.
هسته‌های مقاومت مسلحانه
این رویداد را نه یک عقب‌نشینی، بلکه یک جابه‌جایی تاکتیکی درون ساختار حشد شعبی تفسیر می‌کنند.

دیدگاه‌هایی که این گزارش پوشش نداده

  • نمایندگان مستقیم آوارگان جرف‌الصخر
  • مقامات محلی استان بابل

منابع

پوشش منابع

6 منبع

3 دیدگاه شناسایی‌شده

حامیان اقتدار دولت 45%ناظران مستقل و فعالان مدنی 30%هسته‌های مقاومت مسلحانه 25%
  1. [1]Al Jazeeraناظران مستقل و فعالان مدنی

    ما الذي تغيّر في معادلة الفصائل؟ .. وما هي السيناريوهات الممكنة؟

    مطالعه در Al Jazeera →
  2. [2]Asharq Newsحامیان اقتدار دولت

    العراق يعيد رسم السيطرة على جرف الصخر.. ما "المقر المسيطر" ولماذا الآن؟

    مطالعه در Asharq News →
  3. [3]Al-Akhbarهسته‌های مقاومت مسلحانه

    «الأخبار» في جرف الصخر: إعادة انتشار أمنية... وأصول المقاومة الاستراتيجية محفوظة

    مطالعه در Al-Akhbar →
  4. [4]The Nationalحامیان اقتدار دولت

    Iraq's Ali Al Zaidi says Jurf Al Sakhar is start of state asserting control

    مطالعه در The National →
  5. [5]Radio Fardaناظران مستقل و فعالان مدنی

    مقام‌های امنیتی عراق اعلام کردند که نیروهای ارتش و پلیس این کشور در چارچوب توافقی با گروه کتائب حزب‌الله در منطقهٔ جرف الصخر مستقر خواهند شد.

    مطالعه در Radio Farda →
  6. [6]Al Arabiya

    استقرار نیروهای امنیتی عراق در «جرف‌الصخر» پس از تنش با کتائب حزب‌الله

    مطالعه در Al Arabiya →
گوش‌ دهید

نظرات

همیشه در جریان باشید

هر زاویه. هر روز.

اخبار دیدگاه با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاه‌ها، هر روز و رایگان.