کارآزمایی بالینی واکسن انگل کامل مالاریا؛ اثربخشی ۸۷ درصدی در برابر سویههای ناهمسان
واکسنی حاوی انگل دستکاریشده ژنتیکی توانست در شرایط کنترلشده آزمایشگاهی، از هر ۱۵ داوطلب مواجهشده با سویهای بسیار متفاوت از انگل مالاریا، ۱۳ نفر را کاملاً در برابر ابتلا محافظت کند.
به قلم مریم زند
این خبر را به اشتراک بگذارید
در جریان یک کارآزمایی بالینی مرحله اول با چالش انسانی کنترلشده، واکسنی مبتنی بر انگل کامل و ضعیفشده ژنتیکی توانست ۸۷ درصد در پیشگیری از عفونت مالاریا اثربخشی نشان دهد. پژوهشگران این نتایج امیدبخش را در تاریخ ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶ در نشست سالانه انجمن طب گرمسیری و بهداشت آمریکا در واشینگتن دیسی ارائه کردند.[2][4]
این واکسن آزمایشی که «PfSPZ-LARC2» نام دارد و توسط شرکت ساناریا (Sanaria) توسعه یافته است، موفق شد انگل پلاسمودیوم فالسیپاروم را در بدن اکثریت قاطع داوطلبان متوقف کند. در این مطالعه در سیاتل، داوطلبان در شرایطی کاملاً کنترلشده و ایمن مستقیماً در معرض انگل زنده مالاریا قرار گرفتند تا توان واقعی واکسن در محافظت از بدن سنجیده شود.[4][5]
در مجموع ۲۲ داوطلب در این آزمون چالش انسانی شرکت کردند؛ ۱۵ نفر دوزهای واکسن فعال PfSPZ-LARC2 را دریافت کردند و به هفت نفر دیگر دارونما (محلول سالین) تزریق شد.[2][5]
پس از قرارگیری هدفمند در معرض انگل زنده، هر هفت نفری که دارونما دریافت کرده بودند به بیماری مالاریا مبتلا شدند. در نقطه مقابل، از میان ۱۵ فرد واکسینهشده تنها دو نفر دچار عفونت شدند؛ نتیجهای که نرخ اثربخشی محافظتی ۸۷ درصدی را در این شرایط سختگیرانه آزمایشگاهی به ثبت رساند.[4][5]
تیم پزشکی بلافاصله تمامی افراد مبتلاشده را بر اساس پروتکلهای استاندارد و اثباتشده ضد مالاریا درمان کردند و بهبودی کامل حاصل شد. کمیته پایش ایمنی این کارآزمایی نیز گزارش داد که واکسن ایمن بوده و بهخوبی تحمل شده و هیچ عارضه جانبی شدیدی مرتبط با دستکاری ژنتیکی انگل گزارش نشده است.[1][3]
مهندسی انگلی که در میانه راه متوقف میشود
واکسن PfSPZ-LARC2 بر پایه رویکرد انگل کامل زنده و تضعیفشده عمل میکند؛ یک روش زیستی پیشرفته که دستگاه ایمنی انسان را به یکباره با هزاران پروتئین مختلف انگل آشنا میسازد. در این روش، انگل در ابتدا درست مانند یک عامل بیماریزای طبیعی مالاریا شروع به فعالیت میکند.[3][5]
دانشمندان برای جلوگیری از بیمار شدن فرد، سویه انگل را با حذف دو ژن مشخص مهندسی ژنتیکی کردند. با حذف ژنهای Mei2 و LINUP، انگل دیگر قادر نیست چرخه زیستی خود را کامل کند و وارد مرحله بیماریزای خونی شود.[4][6]
این تغییر ژنتیکی دقیق به انگل اجازه میدهد در مرحله اولیه کبدی رشد طبیعی داشته باشد و تا ۵۰ هزار بار تکثیر شود؛ پدیدهای که سیستم ایمنی را بهشکلی گسترده و قوی تحریک میکند. با این حال، انگل پیش از آنکه بتواند از کبد خارج شده، گلبولهای قرمز خون را آلوده سازد و علائم بیماری مالاریا را پدید آورد، در همان کبد متوقف و نابود میشود.[2][4]
سویه ضعیفشده PfLARC2 نخستین بار در آزمایشگاه دکتر استفان کاپه در پژوهشگاه کودکان سیاتل طراحی شد. دکتر کاپه این پروژه را با همراهی دکتر دباشری گوسوامی و دکتر اشلی وان پیش از ورود به فاز تولید بالینی هدایت کرد.[2][5]
دکتر کاپه پس از انتشار نتایج اعلام کرد: «دیدن اینکه این واکسن بیخطر است و توانسته چنین سطح بالایی از حفاظت را در برابر سویهای بسیار متفاوت از انگل در سیاتل فراهم کند، برای تیم ما بسیار دلگرمکننده است.»[2]
شرکت زیستفناوری ساناریا مستقر در مریلند، مراحل توسعه بالینی، تولید دارویی و تجاریسازی این واکسن را بر عهده داشت. تخصص این مجموعه در تولید واکسنهای انگل کامل مالاریا است که نیازمند نگهداری در شرایط فوقسرد انجمادی و تزریق مستقیم وریدی هستند.[2][5]
آزمون ایمنی در برابر سویههای گوناگون
این کارآزمایی فاز اول با همکاری بخش پزشکی دانشگاه واشینگتن (UW Medicine) و کنسرسیوم تحقیقات بالینی بیماریهای عفونی انجام شد. حامی مالی اصلی این پژوهش، مؤسسه ملی آلرژی و بیماریهای واگیردار آمریکا (NIAID) وابسته به مؤسسه ملی بهداشت بود و ثبتنام داوطلبان آن از تابستان ۲۰۲۵ کلید خورد.[1][6]
پژوهشگران عمداً فاصله زمانی درازی میان آخرین نوبت واکسیناسیون و زمان مواجهه با انگل برقرار کردند تا پایداری و دوام پاسخ ایمنی بدن سنجیده شود. داوطلبان بین ۱۲ تا ۱۶ هفته پس از دریافت آخرین نوبت واکسن، در معرض انگل زنده قرار گرفتند.[4][5]
برای بررسی اینکه آیا این واکسن میتواند حفاظتی فراگیر در برابر انواع گوناگون بیماری ایجاد کند، محققان برای چالش بالینی از سویهای استفاده کردند که منشأ آن کشور برزیل بود، در حالی که واکسن اصلی بر پایه سویهای بومی در غرب آفریقا طراحی شده است.[2][3]
این تفاوت جغرافیایی اهمیتی اساسی دارد؛ زیرا پلاسمودیوم فالسیپاروم در مناطق مختلف جهان تنوع ژنتیکی گستردهای نشان میدهد. هر واکسن موفقی که بخواهد در سطح جهانی توزیع شود، باید بتواند صرفنظر از نوع جهشها و سویههای محلی از افراد محافظت نماید.[2][4]
دکتر شان سی. مورفی، از پژوهشگران اصلی این کارآزمایی، بر جهشهای فناورانهای که انجام این مطالعه را ممکن ساختند تأکید کرد. او توضیح داد که دستیابی به این موفقیت نتیجه چندین دهه مطالعه بنیادین روی زیستشناسی انگل و پیشرفت چشمگیر ابزارهای مهندسی ژنتیک بوده است.[2]
مورفی تصریح کرد: «این مطالعه نتیجه چندین دهه پژوهش مستمر روی انگل پلاسمودیوم و تکامل فناوریهای ویرایش ژنوم است؛ دانشی که به ما اجازه داد ساختار ژنتیکی انگل را طوری اصلاح کنیم که حضورش در بدن انسان کاملاً بیخطر باشد.»[2]
فصلی تازه در پیشگیری از مالاریا
بیماری مالاریا همچنان یکی از مرگبارترین بحرانهای بهداشتی در سراسر جهان است؛ چنانکه تنها در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۶۳ میلیون مورد ابتلا در دنیا ثبت شد. این عفونت ناشی از نیش پشه جان نزدیک به ۵۹۷ هزار نفر را گرفت که اکثریت آنان کودکان خردسال در مناطق جنوب صحرای آفریقا بودند.[5][6]
سازمان جهانی بهداشت پیشتر تأکید کرده بود که جهان برای مهار این همهگیری نیازمند نسل جدیدی از واکسنها با کارایی بالای ۹۰ درصد در برابر انگل پلاسمودیوم فالسیپاروم است. مقامات بهداشتی این آستانه کارایی را شرط لازم برای حذف کامل این بیماری کهن میدانند.[6]
در نسلهای اولیه واکسنهای انگل کامل، پزشکان ناچار بودند همزمان با تزریق واکسن، داروهای ضد مالاریا نظیر کلروکین به بیمار تجویز کنند تا انگل پیش از آسیبرساندن کشته شود. رویکرد اصلاح ژنتیکی در واکسن PfSPZ-LARC2 خطرات ایمنی و دشواریهای مربوط به مصرف همزمان دارو را کاملاً کنار زده است.[4]
این کارآزمایی متکی به زیرساخت آزمونهای انسانی چالش بالینی در سیاتل بود که از سال ۲۰۱۱ میزبان تحقیقات مالاریا است. دکتر جیم کابلین از مرکز پژوهشهای سرطان فرد هاچ اشاره کرد که این مدل پژوهشی به لطف داوطلبان فداکار و امکانات ایزوله پیشرفته، سرعت ارزیابی داروها و واکسنها را چندین برابر میکند.[3][4]
دکتر آر. اسکات مککللند، مسئول مرکز تحقیقات ویروسشناسی هاربورویو، به پیچیدگی و دقت بالای اجرای این روش اشاره کرد.[1][4]
مککللند اظهار داشت: «اجرای چنین آزمایشهایی نیازمند یک تیم بالینی بسیار هماهنگ، منابع آزمایشگاهی ممتاز و البته داوطلبانی فداکار و متعهد است که به پیشبرد علم سلامت یاری میرسانند.»[4]
تشخیص زودهنگام و مولکولی انگلها در این پژوهش توسط آزمایشگاه تشخیص مولکولی مالاریا در دانشگاه واشینگتن با حساسیت بسیار بالا انجام شد. این پایش دقیق سبب شد هرگونه نشانه ابتلا در داوطلبان پیش از بروز هر نوع علامت آزاردهنده یا خطرناک شناسایی و مهار شود.[4][6]
گامهای بعدی در مسیر توسعه بالینی
پس از موفقیت در چالش سیاتل، پژوهشگران قصد دارند این واکسن را وارد فاز دوم کارآزمایی در مقیاس وسیعتر کنند. آنها تأکید میکنند پیش از آنکه واکسن در دسترس جوامع هدف قرار گیرد، باید آزمونهای میدانی بزرگتری در کشورهای بومی مالاریا نظیر بورکینافاسو و مالی انجام پذیرد.[4][7]
این کارآزماییهای میدانی در آینده مشخص خواهند کرد که آیا نتایج بهدستآمده در بزرگسالان بدون سابقه قبلی، در مورد کودکان خردسال بومی که مدام در معرض نیش پشهها هستند نیز با همین قوت تکرار میشود یا خیر. اولویت اصلی دانشمندان اطمینان از این نکته است که انگل ضعیفشده ژنتیکی در این جمعیتهای آسیبپذیر نیز عملکردی ایمن و پایدار داشته باشد.[2][7]
اولویت اصلی دانشمندان اطمینان از این نکته است که انگل ضعیفشده ژنتیکی در این جمعیتهای آسیبپذیر نیز عملکردی ایمن و پایدار داشته باشد.
نکات کلیدی
- واکسن اصلاحشده ژنتیکی PfSPZ-LARC2 در کارآزمایی فاز اول چالش انسانی در سیاتل، ۸۷ درصد اثربخشی نشان داد.
- پس از مواجهه ارادی با انگل زنده، تنها ۲ نفر از ۱۵ داوطلب واکسینهشده مبتلا شدند، در حالی که تمام ۷ نفر گروه دارونما آلوده گشتند.
- این واکسن از یک سویه انگل غرب آفریقا بهره میبرد که با حذف دو ژن، رشد آن در کبد متوقف شده و مانع از بروز بیماری بالینی میشود.
- پژوهشگران توانستند ایمنی بینسویهای را با موفقیت بیازمایند؛ چرا که داوطلبان ۱۲ تا ۱۶ هفته پس از تزریق، با سویه کاملاً متفاوتی از برزیل روبهرو شدند.
آنچه نمیدانیم
- آیا نرخ اثربخشی ۸۷ درصدی مشاهدهشده در بازه ۱۲ تا ۱۶ هفته پس از تزریق، در بازههای زمانی طولانیتر مانند یک سال یا فصول پیاپی شیوع مالاریا پایدار خواهد ماند؟
- این سطح از محافظت که در بزرگسالان سالم و بدون سابقه ابتلا ثبت شده، در کودکان خردسال مناطق بومی که مرتباً در معرض نیش پشههای آلوده هستند چگونه نمود پیدا خواهد کرد؟
- برنامه زمانبندی دقیق و میزان منابع مالی لازم برای گسترش خطوط تولید انبوه و مدیریت زنجیره سرد فوقالعاده حساس این واکسن چیست؟
روند رویداد
۲۰۱۱
دانشگاه واشینگتن و مرکز پژوهشهای فرد هاچ زیرساخت چالش انسانی مالاریا را در سیاتل راهاندازی کردند.
تابستان ۲۰۲۵
ثبتنام داوطلبان برای فاز اول کارآزمایی بالینی واکسن PfSPZ-LARC2 در بزرگسالان آغاز شد.
اکتبر ۲۰۲۶
دادههای پیشچاپ تأیید کرد این واکسن در گروه ۷۵ نفره از افراد مواجهشده با مالاریا در بورکینافاسو ایمن و اثربخش بوده است.
۲۰ نوامبر ۲۰۲۶
پژوهشگران گزارش اثربخشی ۸۷ درصدی این واکسن را در نشست سالانه انجمن طب گرمسیری و بهداشت آمریکا اعلام کردند.
- پژوهشگران واکسن
- معتقدند تضعیف ژنتیکی ایمنترین و کارآمدترین راه برای مواجه ساختن دستگاه ایمنی با مجموعه کامل پروتئینهای انگل است.
- حامیان سلامت جهانی
- بر لزوم توزیع سریع واکسنهایی با اثربخشی بسیار بالا در کشورهایی با بیشترین میزان مرگومیر ناشی از مالاریا تأکید میکنند.
- تولیدکنندگان زیستفناوری
- تمرکز خود را بر حل چالشهای لجستیکی زنجیره سرد و تجاریسازی فرمولاسیونهای انگل کامل برای مراحل نهایی کارآزمایی معطوف کردهاند.
دیدگاههایی که این گزارش پوشش نداده
- جوامع محلی و ساکنان مناطق بومی و پرخطر مالاریا
- متخصصان بیماریهای عفونی حوزه کودکان
منابع
[1]UW Medicineپژوهشگران واکسنMalaria vaccine shows 87% efficacy in clinical trial
مطالعه در UW Medicine →
[2]News-Medicalحامیان سلامت جهانیGenetically engineered malaria vaccine demonstrates 87% efficacy in phase 1 trial
مطالعه در News-Medical →
[3]UA.NewsIn the US, a malaria vaccine showed 87% efficacy in a trial — News-Medical
مطالعه در UA.News →
[4]MedPathپژوهشگران واکسنGenetically Attenuated Whole-Parasite Malaria Vaccine PfSPZ-LARC2 Shows 87% Efficacy in Phase 1 Challenge Trial
مطالعه در MedPath →
[5]Bioengineer.orgتولیدکنندگان زیستفناوریGenetically Attenuated Malaria Vaccine Demonstrates 87 Percent Efficacy in Early Clinical Trial
مطالعه در Bioengineer.org →
[6]Infectious Diseases Clinical Research Consortiumحامیان سلامت جهانیIDCRC launches Phase 1 clinical trial for innovative malaria vaccine
مطالعه در Infectious Diseases Clinical Research Consortium →
[7]Science Made SimpleGenetically Weakened Malaria Vaccine Blocks 87% of Infections
مطالعه در Science Made Simple →
بیشتر در سلامت
مشاهده همه →نمونهبرداری مایع
آزمایش خون اپیژنتیک جدید سرطان پستان را در مراحل اولیه با دقت ۹۵ درصدی شناسایی میکند
5 منبع
فارماکوژنومیک
پژوهش ژنتیکی گسترده نشان داد: تفاوتهای سوختوساز دارویی در بدن همه انسانها وجود دارد
4 منبع
سرطان تخمدان
شناسایی زودهنگام ضایعات پیشسرطانی تخمدان با یک نشانگر زیستی جدید در خون
4 منبع
درمان تجربی با امآرانای؛ امیدی تازه برای ترمیم قلب پس از سکته
5 منبع
نظرات
هر زاویه. هر روز.
اخبار سلامت با پوشش کامل منابع و تحلیل دیدگاهها، هر روز و رایگان.





