جنگ ایران محرک سیاست‌های انرژی پاک در جهان؛ ۳۳ کشور به دلیل شوک قیمت سوخت‌های فسیلی، سیاست‌های انرژی پاک را تصویب کردند

سی و سه دولت در سراسر جهان، از جمله بریتانیا، اسپانیا و هلند، در واکنش به شوک‌های قیمتی ناشی از جنگ ایران، سیاست‌های جدیدی را برای تسریع گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های پاک تصویب کرده‌اند.

این تصمیمات که بر اساس گزارش ۹ سپتامبر ۲۰۲۶ آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) اتخاذ شده‌اند، نشان می‌دهند که چگونه سیاست‌گذاران اکنون قدرت تغییر مسیر سرمایه‌گذاری‌های کلان انرژی را در دست دارند. این دولت‌ها با اجرای یارانه‌های خودروهای الکتریکی، ترویج پمپ‌های حرارتی و بهینه‌سازی مصرف انرژی در ماه‌های آینده، تلاش می‌کنند تا اقتصاد خود را در برابر نوسانات ژئوپلیتیکی ایمن سازند.[1][4]

مکانیسم این تغییر رویکرد ریشه در اقتصاد پایه‌ای دارد. هنگامی که قیمت سوخت‌های فسیلی به دلیل اختلال در زنجیره تامین و بسته شدن مسیرهای کلیدی مانند تنگه هرمز افزایش می‌یابد، هزینه واردات انرژی برای کشورهای مصرف‌کننده به شدت بالا می‌رود. در مقابل، انرژی‌های پاک مانند خورشیدی و بادی اگرچه هزینه راه‌اندازی اولیه بالایی دارند، اما هزینه سوخت آن‌ها صفر است. این ویژگی باعث می‌شود که انرژی‌های تجدیدپذیر به عنوان یک بیمه اقتصادی در برابر شوک‌های قیمتی عمل کنند و وابستگی به کشورهای صادرکننده نفت را کاهش دهند.[2]

در سطح عملیاتی، کشورهای مختلف استراتژی‌های متفاوتی را در پیش گرفته‌اند. هلند، اسپانیا و بریتانیا در حال اجرای بسته کاملی از اقدامات هستند که شامل حمایت از پذیرش خودروهای الکتریکی، جایگزینی دیگ‌های بخار گازی با پمپ‌های حرارتی الکتریکی و مقاوم‌سازی ساختمان‌ها برای مصرف کمتر انرژی می‌شود.

در آسیا، هند و اندونزی در حال تغییر مسیر به سمت استفاده از اجاق‌های الکتریکی برای جایگزینی گاز مایع (LPG) وارداتی به عنوان سوخت پخت‌وپز هستند. لائوس نیز واردات خودروهای بنزینی و دیزلی را تا پایان سال ۲۰۲۶ به حالت تعلیق درآورده است تا استفاده از خودروهای الکتریکی را تقویت کند.[2][4]

این تغییرات نشان‌دهنده یک تغییر چارچوب اساسی در نحوه نگاه به گذار انرژی است. سامانتا گراس، پژوهشگر موسسه بروکینگز، توضیح می‌دهد که جنگ نحوه تفکر مردم درباره کنار گذاشتن سوخت‌های فسیلی را تغییر داده است. او می‌گوید: «این موضوع جذابیت گذار را گسترش می‌دهد. این امر نه تنها افراد نگران محیط زیست، بلکه کسانی که نگران امنیت سخت هستند را نیز وارد میدان می‌کند.» به عبارت دیگر، انرژی پاک اکنون به عنوان یک استراتژی امنیت ملی در نظر گرفته می‌شود، نه صرفاً یک سیاست اقلیمی.[3][5]

با این حال، داده‌ها نشان می‌دهند که این گذار هنوز با چالش‌های جدی روبرو است و اثرات آن زمان‌بر خواهد بود. بر اساس داده‌های پایگاه ردیابی اقلیمی (Climate TRACE)، انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای در نیمه اول سال ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه در سال ۲۰۲۵، به میزان ۰.۲ درصد افزایش یافته است.

راب جکسون، دانشمند اقلیمی در دانشگاه استنفورد، خاطرنشان می‌کند که اگرچه قیمت‌های بالای نفت (که اکنون برای نفت خام برنت به بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه بازگشته است) کشورها را به سمت انرژی‌های جایگزین سوق می‌دهد، اما «ما به این اقدامات در طول سال‌ها و دهه‌ها نیاز داریم تا بتوانیم تاثیری بر مشکل اقلیم بگذاریم.»[1][3]

روند سرمایه‌گذاری جهانی نیز تصویری دوگانه ارائه می‌دهد. بر اساس گزارش «مانیتور سرمایه‌گذاری پاک» گروه رودیوم (Rhodium Group)، سرمایه‌گذاری جهانی در استقرار انرژی‌های بادی و خورشیدی در نیمه اول سال ۲۰۲۶ نسبت به سال قبل کاهش یافته است که دلیل عمده آن کند شدن روند در چین بوده است.

با این حال، هانا پیت، یکی از مدیران رودیوم، اشاره می‌کند که در ایالات متحده، اروپا و هند - مناطقی که اقتصادهایشان بیشتر در معرض قیمت‌های گاز و نفت قرار دارند - سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی رشد کرده و سرمایه‌گذاری در انرژی بادی ثابت مانده یا افزایش یافته است.[1][2]

در حالی که سیاست‌گذاران در تلاش برای تسریع توسعه انرژی‌های پاک هستند، نیازهای فوری اقتصادی باعث ایجاد تناقضاتی در تصمیم‌گیری‌ها شده است. برخی از دولت‌ها برای کاهش فشار بر مصرف‌کنندگان، مالیات بر سوخت را کاهش داده‌اند که این امر انگیزه برای تغییر به سمت خودروهای الکتریکی را تضعیف می‌کند. همچنین کشورهایی مانند اندونزی در کنار توسعه انرژی خورشیدی، استفاده از زغال‌سنگ را برای صنایع سنگین خود دو برابر کرده‌اند تا از کمبود انرژی جلوگیری کنند.[2]

پائولین هاینریش، مدرس مطالعات جنگ در کینگز کالج لندن، این وضعیت را به خوبی توصیف می‌کند. او در ایمیلی نوشت: «دولت‌ها در حال حاضر بین اذعان به اهمیت انرژی پاک و ادامه حمایت از توسعه سوخت‌های فسیلی در حال رقص هستند. ما شاهد تعامل متناقض یک دنیای قدیم و یک دنیای جدید با یکدیگر هستیم.» این تناقض نشان می‌دهد که گذار انرژی یک مسیر خطی نیست، بلکه فرآیندی پیچیده و پر از سازش‌های کوتاه‌مدت است.[2][3]

در نهایت، شوک انرژی ناشی از جنگ ایران به عنوان یک کاتالیزور عمل کرده است که آسیب‌پذیری سیستم جهانی سوخت‌های فسیلی را آشکار می‌سازد. در حالی که اقدامات فعلی برای حل فوری بحران اقلیمی کافی نیستند، اما پایه‌های یک تغییر ساختاری بلندمدت را بنا نهاده‌اند. سرعت و مقیاس این تغییرات در سال‌های آینده تعیین خواهد کرد که آیا جهان می‌تواند از این بحران ژئوپلیتیکی به عنوان سکوی پرتابی برای یک آینده انرژی پایدار و امن استفاده کند یا خیر.[1][5]