صادرات پنهانی ۴.۱ میلیون بشکه گاز مایع و سوخت جت ایران با وجود محاصره دریایی آمریکا

فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) محاصره دریایی خود در خلیج عمان را «نفوذناپذیر» می‌خواند و تاکید دارد که مسیر ۱۳۵ کشتی را تغییر داده است. در نقطه مقابل، داده‌های جدید کشتیرانی نشان می‌دهد که تهران با موفقیت توانسته میلیون‌ها بشکه فرآورده نفتی را از همین خط محاصره عبور دهد.[1][4]

گزارش اختصاصی رویترز که در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شد، ابعاد این تقابل را روشن می‌کند. بر اساس این گزارش، ایران از ماه ژوئیه تاکنون دست‌کم ۴.۱ میلیون بشکه گاز مایع نفتی (LPG) و یک محموله سوخت جت را به بازارهای خارجی ارسال کرده است.[1][2]

این محموله‌ها در حالی به مقصد رسیده‌اند که صادرات نفت خام ایران به دلیل فشارهای نظامی و تحریم‌ها عملا متوقف شده است. شرکت اطلاعات انرژی «کپلر» تایید کرده است که صادرات نفت خام ایران در ماه سپتامبر برای نخستین بار از سال ۲۰۱۳ به صفر رسید.[1][3]

تاکتیک انتقال در سواحل عمان

چهار منبع آگاه در حوزه امنیت دریایی به رویترز گفته‌اند که ایران از یک روش پیچیده برای پنهان کردن محموله‌های خود استفاده می‌کند. نفتکش‌های ایرانی محموله‌های گاز مایع را در میان حجم فزاینده انتقال کشتی‌به‌کشتی سایر تولیدکنندگان خلیج فارس در آب‌های عمان مخفی می‌کنند.[1][4]

این عملیات عمدتا در نزدیکی شهرهای ساحلی «شناص» و «صحار» در کشور عمان انجام می‌شود. برخی نفتکش‌ها نیز پیش از عبور از خط محاصره آمریکا، در خلیج عمان منتظر می‌مانند تا در زمان مناسب و با استفاده از ترافیک دریایی به مسیر خود ادامه دهند.[1][3]

سازمان آمریکایی «اتحاد علیه ایران هسته‌ای» (UANI) با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای تایید کرده است که دست‌کم هشت نفتکش حامل گاز مایع ایران از اواسط ژوئیه از خلیج عمان خارج شده‌اند. مقصد نهایی بیشتر این محموله‌ها، پس از انتقال مجدد در آب‌های مالزی، بازار چین ارزیابی شده است.[1][2]

جمیما شلی، تحلیلگر ارشد این سازمان می‌گوید: «آنچه ما دیده‌ایم عبور تعداد انگشت‌شماری از نفتکش‌های حامل گاز مایع است. با این حال، اکثریت قریب به اتفاق نفتکش‌های حامل محصولات ایرانی توسط نیروهای آمریکایی شناسایی و به مبدا بازگردانده شده‌اند.»[1][4]

ارسال سوخت جت به میانمار

علاوه بر گاز مایع، تصاویر ماهواره‌ای شرکت اطلاعات دریایی «سین‌مکس» نشان می‌دهد که یک نفتکش حامل سوخت جت ایرانی در ماه سپتامبر به میانمار رسیده است. این محموله در شرایطی تحویل داده شده که صنعت سوخت هوانوردی میانمار از سال ۲۰۲۳ تحت تحریم‌های هدفمند آمریکا قرار دارد.[1][2]

دولت نظامی میانمار که به دلیل حملات هوایی علیه غیرنظامیان با این تحریم‌ها مواجه شده، دریافت این محموله را تایید یا تکذیب نکرده است. با این حال، کارشناسان معتقدند که فشار تحریم‌ها بر صنعت هوانوردی ایران و زمین‌گیر شدن هواپیماها، باعث ایجاد مازاد سوخت جت در پالایشگاه‌های داخلی شده است.[1][3]

بررسی‌های رویترز نشان می‌دهد که شش فروند از هشت نفتکش حامل گاز مایع و همچنین نفتکش حامل سوخت جت، در فهرست تحریم‌های وزارت خزانه‌داری آمریکا قرار دارند. این کشتی‌ها پیش‌تر به دلیل مشارکت در تجارت نفت و پتروشیمی ایران تحریم شده بودند.[1][4]

یک مقام نظامی آمریکا در واکنش به این گزارش به رویترز گفت که عبور یک کشتی از منطقه محاصره لزوما به معنای شکستن موفقیت‌آمیز آن نیست. وی تاکید کرد که اسناد هر کشتی به صورت جداگانه بررسی می‌شود و گاهی اجازه عبور به دلایل بشردوستانه صادر می‌گردد.[1][2]

پیامدهای اقتصادی برای بازار انرژی

با وجود موفقیت ایران در صادرات این محموله‌ها، حجم آن‌ها در مقایسه با صادرات پیشین انرژی کشور بسیار ناچیز است. این میزان صادرات بیشتر نشان‌دهنده استفاده از فرصت‌های مقطعی است تا یک استراتژی پایدار برای انتقال حجم بالای نفت از طریق کشتی‌های کوچکتر.[1][3]

توقف صادرات نفت خام فشار سنگینی بر منابع ارزی ایران وارد کرده است. عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، در اجلاس صندوق بین‌المللی پول در بانکوک تاکید کرد که اقتصاد ایران با وجود جنگ و تحریم‌ها مقاومت کرده و فروپاشی اقتصادی یک «توهم» است.

با این حال، صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده است که اقتصاد ایران در سال ۲۰۲۶ با انقباض ۷.۶ درصدی مواجه خواهد شد. کاهش درآمدهای نفتی، مدیریت بازار ارز و تامین مالی واردات کالاهای اساسی را به چالشی جدی برای سیاست‌گذاران تبدیل کرده است.

در بازارهای جهانی نیز، حذف نفت ایران از چرخه تامین باعث نگرانی‌هایی شده است. با بسته شدن عملی تنگه هرمز و کاهش صادرات سایر کشورهای منطقه، قیمت نفت برنت از زمان آغاز درگیری‌ها حدود ۵۰ دلار در هر بشکه افزایش یافته است.

لجستیک پیچیده در آب‌های آزاد

عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی (STS) که ایران برای صادرات گاز مایع از آن بهره می‌برد، نیازمند هماهنگی‌های دقیق لجستیکی در آب‌های آزاد است. کشتی‌های کوچک‌تر ایرانی محموله‌های خود را در تاریکی شب یا با خاموش کردن سیستم‌های ردیابی خودکار به کشتی‌های بزرگ‌تر منتقل می‌کنند.[1][4]

این کشتی‌های بزرگ‌تر که اغلب پرچم کشورهای ثالث را حمل می‌کنند، محموله‌های ایران را با محصولات سایر کشورهای حاشیه خلیج فارس مخلوط می‌کنند. این اختلاط، تشخیص مبدا دقیق فرآورده‌های نفتی را برای بازرسان بین‌المللی و نیروهای گشت‌زنی بسیار دشوار می‌سازد.[1][2]

پس از انجام این انتقال در سواحل عمان، کشتی‌ها مسیر طولانی خود را به سمت شرق آسیا آغاز می‌کنند. بیشتر این محموله‌ها در نهایت به محدوده بندری شرقی مالزی می‌رسند، جایی که بار دیگر عملیات انتقال کشتی‌به‌کشتی برای تحویل نهایی به خریداران چینی انجام می‌شود.[1][3]

تاثیر بر بازارهای مالی و بورس

در بازار سرمایه ایران، اخبار مربوط به توقف صادرات نفت و محدودیت‌های ارزی تاثیر مستقیمی بر نمادهای پالایشی و پتروشیمی گذاشته است. شرکت‌های بزرگ صادرات‌محور که بخش عمده‌ای از درآمدهای ارزی کشور را تامین می‌کنند، اکنون با چالش‌های جدی در انتقال محصولات خود مواجه هستند.

با این حال، انتشار خبر موفقیت در صادرات گاز مایع می‌تواند سیگنال مثبتی برای سهامداران شرکت‌های پتروشیمی باشد. فروش ۴.۱ میلیون بشکه گاز مایع، هرچند در مقیاس کلان اقتصاد رقم بزرگی نیست، اما نشان‌دهنده حفظ کانال‌های ارتباطی با خریداران آسیایی است.

در بازارهای جهانی انرژی، محدودیت عرضه باعث نوسانات شدیدی شده است. وزارت خزانه‌داری آمریکا در ماه آوریل شبکه گسترده‌ای از شرکت‌های کشتیرانی و پالایشگاه‌های چینی را به دلیل خرید نفت ایران تحریم کرد تا شریان‌های مالی را مسدود کند.

دور زدن تحریم‌های دوگانه

ارسال سوخت جت به میانمار نشان‌دهنده تقاطع دو رژیم تحریمی مجزا است. از یک سو ایران تحت شدیدترین تحریم‌های نفتی قرار دارد و از سوی دیگر، صنعت هوانوردی میانمار به دلیل بحران‌های داخلی توسط واشنگتن تحریم شده است.[1][3]

این معامله پنهانی نشان می‌دهد که کشورهای تحت تحریم در حال ایجاد شبکه‌های تجاری موازی برای تامین نیازهای یکدیگر هستند. توربیورن سولتودت، تحلیلگر ارشد، معتقد است که اگر ایران بتواند نفتکش‌های حامل فرآورده را عبور دهد، سوخت جت گزینه بسیار جذابی برای صادرات خواهد بود.[1][4]

با توجه به زمین‌گیر شدن بخش قابل توجهی از ناوگان هوایی ایران به دلیل کمبود قطعات یدکی، پالایشگاه‌های داخلی با مازاد تولید سوخت جت مواجه شده‌اند. تبدیل این مازاد به درآمدهای ارزی، حتی در مقادیر کم، برای اقتصاد تحت فشار ایران حیاتی است.[1][2]

گزارش رویترز ثابت می‌کند که هیچ محاصره دریایی نمی‌تواند به طور مطلق نفوذناپذیر باشد. با این حال، تفاوت چشمگیر میان صادرات روزانه بیش از یک میلیون بشکه نفت خام در گذشته و صادرات مقطعی چند محموله گاز مایع، نشان‌دهنده هزینه سنگینی است که این محاصره بر اقتصاد ایران تحمیل کرده است.[1]

مسئله اصلی در ماه‌های آینده این خواهد بود که آیا ایران می‌تواند این مسیرهای پنهانی را برای صادرات حجم بیشتری از فرآورده‌های نفتی گسترش دهد، یا اینکه نیروهای آمریکایی با تشدید نظارت‌ها، همین روزنه‌های کوچک را نیز مسدود خواهند کرد.[1][4]